Oncino non ha mai avuto la vocazione all'allevamento ovino in senso stretto: non risulta, infatti, una tradizione di famiglie originarie del paese dedite alla custodia di grandi greggi e conseguentemente non vi è traccia di leggendarie transumanze come nelle valli Maira e Stura. Tuttavia, quattro o cinque pecore si ritrovavano in tutte le stalle poiché la presenza di questi animali era strettamente collegata alla necessità di fabbricare manufatti in lana, elementi portanti del guardaroba di uomini e donne fino ad una cinquantina di anni or sono. ricordo legato alla custodia delle pecore, alla loro tosatura ed infine alla lavorazione della lana è particolarmente vivo nelle testimonianze riportate al punto che in molti passaggi, traspare anche una certa passione, quasi tenerezza per questo animale docile e mansueto. Significativo al riguardo il racconto di Adriana che, dopo aver ricordato il numero di capi posseduti dalla sua famiglia, aggiunge quasi in seconda battuta una frase che suona così: "Coumà arubavou ënt al porti i më couneisìën e i më bëlavën dzò, pòoure bestie!". I1 viaggio che proponiamo al lettore per scoprire mestieri e sapienze di un tempo legate all'allevamento ovino, vuole partire da qui, da questa dichiarazione di affetto e rispetto per un animale che tanto ha inciso nella storia dell'uomo fin dai tempi più antichi.

 

   Driano: - Ën viadze scazi tuts avìën tré oou cat fée, së tëniën mac për la lano: nouziaouti lou dë mai n'avën agù catre o çinc.

   Anno: - Lei primme qui soun anà a tsatà bonanimo dë pare e Pin i soun anà a Sanpeiri: mi érou ën pasturo aval achì ëtsout dal canal e la faxìo freit, piouravou e siou anà ënt la voouto a stsooudame. Lour i soun rubà e lei fée qu'avian dzo lh'érën papù: i soun anale chapà, lh'érën dzò isù a lei bialhére dal Bouiri, la néou lh'avìo fërmà sëno i lei viìën papù.

   Driano: Lou dërìe ann quë lh'avën tëngùe lh'avën dounà ën gouardio a Criçol, lh'avìën butà lou mal e lh'érën vëngùe brutte.

 

   L'esiguo numero di capi posseduti spingeva le famiglie proprietarie ad affidare le proprie pecore durante il periodo estivo ad un unico custode che formava il troup (più capi insieme). Questo stratagemma liberava dall'impiccio di dover far pascolare pochi capi che venivano invece radunati in un unico gregge, da sciogliersi poi all'inizio dell'autunno quando ogni famiglia si riappropriava dei propri animali.

 

   Driano: - Lh 'éro Martin dal Sargent quë faxìo lou troup ëd fée: al përnìo ën gouardìo quëlle dal paì, al lei gardavo sëmpe él. Lh 'éro 'cò lhi Pin Janno quë faxìën 'cò carqui viadze lou troup. Dë cant lh'éro prou d'érbo amoun për Sërpouzo, alouro lei lhi dounarian e al lei nou gardavo fin a d'òoutuënh. Lou troup al l'éro pëchit, n'avian mac catr o çinc a prun: s 'érè stà dë sent òou mënc. Onhedun lei së couneisìo lei soue e sënò lhi butavën no marco: chi ou butavo së l'ëstsino, chi së lei spalle, së la testo. Dë primo Martin dal Sargent al së meìravo amoun garì a lei Bigorie: peno peno quë lh éro ën pòou d'érbo al lei butavo dzo fóro e ënveche nou da Santalart lei viraian outo al Counhét, ilai da la part dal Sere, a Lënto. D'ooutuënh cant i lei nou rëndìën, lei viraian apré a lei vatsse, i culhìën quëllo frizo. Lhi bërdzìe ënveche i vëniën da Criçol, lh'aviën 'cò mac no douzeno ëd vatsse e alouro lh'avìën ëd mai dë fée. I fitavën a lei Bigorie e subiti lh'avìën lhi Gourdzas: ilai al founç i mouxìën lei fée e i faxìën 'cò dzo ën pòou dë toummo e dë bur.

   Nouziaouti lh'anhel lhi pourtaian vënde a Peizano e dëcò lou berou l'avën scaze sëmpe vëndù: i lou pourtavën co mai ën piaço a Peizano ënt la cabaçço, i lhi groupavën lei tsambe. Ënveche së l 'éro d'anhelle lei ëlevarian: cant dëspuparian l'anhel lei mouzarian e butarian lou lait ënsëmou ba quel dë lei vatsse përquè lou lait dë lei fée al l'éro drù, al butavo no .fiour spësso.

   Nonostante non vi fosse l'abitudine di allevare molte pecore, quelle quattro o cinque custodite de ogni famiglia erano preziosissime perché fornivano un prodotto di fondamentale importanza: la lana. Il procedimento lavorativo che conduceva alla fabbricazione di indumenti era piuttosto laborioso e prevedeva varie fasi come minuziosamente descritto nelle seguenti testimonianze, a partire dall'operazione della tosatura.

 

   Driano: - Lei toundarian a dzënìe, cant la luno éra bono apré quë lh'éro pieno.

   Iouccho: - A luno bono toundaian lei fée, a luna bono përqué së no la lano së schancavo e quë la lano abe n 'ann. (Aimar Maria Patrissi)

   Driano: - Non lei fée lh'aviàn ilen ënt ël vooutot a Santalart: lei mënariàn amoun ënt la vòouto isù bë lei vatsse ënt aviàn lou palhoun, butarian ën fiourie dë sout, pé lei couidzarian. Lhi grupariàn lei tsambe e pé lei toundariàn bë le stëzouire. Carcune lh'éren gramme, la boujavo sëmpe, anque bi pe groupà i strëpavën. N'avian uno poouro bestio coumà i sie morto, i së couidzavo e fai l'on quë vos: l'ouguëssës talhà i boujavo nën. Së tacavo da la testo parélh dësfaxarian pa tan la lano. Couma la toundariàn, la ënvërtoulhariàn ënt'ën fiourìe o ënt ën sac, la lëisariàn ën dërde ënt soun sugou, përqué i camoulavo pa tan: anque së la filarian pa quël ann achì e la lavarian pa subit i së gardavo.

   Cant lh'ëren toundue, për pa quë lh'oouguëssën freit, dë viadze lhi butavën la drudzzo dë sout bë lou dzaç për quë la bulhe ën dërdé. Dë primmo cant lei butëriàn mai ën pasturo lh' aviën dzò mai la lano pi londzo.

 

   Dopo la tosatura la lana veniva messa nei sacchi per essere poi normalmente lavorata solo l'anno seguente. La prima operazione da compiere consisteva nel lavare la lana che, dopo un'opportuna esposizione al sole affinchè si asciugasse, era pronta per essere filata. La filatura si effettuava solitamente con il rouét, ma non era raro vedere le donne impegnate anche con il fuso e la rocca.

 

   Driano: - La lano la butarian ënt i sac, lou dë mai la ënvertoulharian e n 'ën leisarian ën dërdé së n' avian damanco. Ënt lh'éro sporco coumà dëreiri, alouro cochì lou ënsacarian pa, la lavarian subit e la travalharian. Së tiravo foro di sac, së .faxìo stsaoudà ën pòou d'aigo, tanti viadze faxarian 'cò bele ën pòou dë çënrà për lavalo bën, la butarian ënt no çibbro, la couataian d'aigo e la leisarian moulhà fin a l'andëman. Anarian a la fountano për lavalo e pe la butarian së lei feisine bën al soulelh e i s'eisuavo. La lano i së dësfaxìo pei pa tan: ënt lh'éro pòou londzo i vënìo pu bën a filà, ënt lh'éro pòou pu brutto lh'éro pu courto, i së filavo pa tan bën e alouro faxarian lhi scapin. Lh'anavo du òou tre dzourn për falo isuà pe la stsarpiarian, la durbaian belo lardzo e apré faxarian lei roucanhe. Lh'èren londze vint chëntim, për butale së la roucco o al rouét. L'avën mai vënduo; dë viadze cant n'aviàn trop faxëriàn dë matraç.

   Rozo: - Cant lh'éro isutsso la stsarpiarian: n'ën përnaian ën nhoc e la travaiaian fin tan quë lh'éro pa propi bello e dësfatsso përqué sënò la vënìo, pei pa bën a filalo, e pé cant n 'avian ën bel barounét faxarian la roucanho, ën vërtoulh 'd lano. La butarian së la roucco, l'ero ën bastoun quë avìo doue pounte, la groupaian b'ën courdot e apré la filarian tacà al rouét.

   Driano: - Së butavo së la roucco e së coumënçavo a filà: bë no man tiraian aval e bë l'aouto la ranjaian quë lh'òougué pa dë group. Faxarian fino fino përqué dë viadze la butarian tre fil e dë viadze mac ën du. La filarian e pe la butarian ensëmmo e faxarian lou grumeisel. Cant faxarian lhi gilé da om, alouro butarian tre fil quë sìe pu forto.

   Rozo: - La filarian mac a ën fil e apré lhi fil i së banavën tei tre ënsëmmou o së faxìo lou grumeisel; pé la tourçarian ëncaro quë la sie bën ënvërtoulhà ënsëmmou. Faxarian acò përqué avarian pa lhi sold për tsatà la lano fatsso, apré cant sën sta ën poou pi amoun avën leisà perde lei fée përqué l'éro mac ën dëstourbi.

   Iouccho: - Mi filavou dzò al rouét, faxìou pu garì, bë la roucco é lou fu lh'anavo mai dë tëmp. Dë sero bë lou lumme ma mare i filavo bë lou fu. I n'ën filavën dë quilou e dë quilou.

 

   Gli indumenti realizzati con la lana di pecora erano solitamente di colore bianco sporco, ma anche di un bel grigio che si otteneva unendo i fili di lana nera e di lana bianca. Tuttavia, esisteva la possibilità di ottenere colori diversi utilizzando la tintura, una sorta di polverina magica che arrivava anche in montagna, racchiusa in piccole scatolette e che a quanto pare era largamente impiegata.

 

   Driano: - La lano lhéro 'cò grizo, nou n'avian uno da pëchit da anhel, ën bianc e nìe quë cant butavo la lano i vënìo mëschà: grizo, 1'éro ën bel gri. I la tënhìën decò, faxarian la tënheuiro, la tsatarian içì da Domitillo, l'éro no pouvre, spësso: la butarian foundre ënt l'aigo e la faxarian bulhì e pe butarian lei franele bianque e lou eisarian coiri sal .fuëc. La faxarian bulhì perqué la intre. Sënò dë viadze lei franelle, al post dë tende bianque, i culhién lei nouxe, la plalho, ou faxarian bulhì e la tënhìo 'd cò, la dounavo ën pòou nouazett. Bë la tënheuiro së poulìo tënhe së tutte coualità: rousso, granato, nìero, bìovo. Së l'éro dzò ën pòou pourtà i prënìo pu bën.

 

Come anticipato, la maggior parte degli indumenti indossati un tempo venivano fabbricati con lana di pecora: uomini e donne erano abituati ad avere a contatto della propria pelle diversi strati di lana che, pesanti e per certi versi causa di fastidiosi pruriti, corrispondevano a dei precisi "pezzi di vestiario" assolutamente indispensabili nel guardaroba di tutti i giorni. La testimonianza che segue propone una rassegna degli indumenti tipici accuratamente suddivisi in vestiario femminile e maschile; propone altresì la descrizione del procedimento lavorativo impiegato per la realizzazione di alcuni manufatti.

 

   Driano: - Ën viadze së butarian tout ëd lano dë lei fée, arian coustumà: butarian la franello, la camizolo e pe lei camizine dëcò dë lano e cant la faxìo bën bën freit butarian ëncà lou gilé. Faxarian dë tsaouçe fin achì 'd sout dal dzanoulh bianque pe anarian balà ba qu'le chì. Eh caro dë vou, lh'éro pa nën ën tëmp dë la guero!

   Lei fëmne i së butavën lei franelle bë lei manìe londze, lh'om i lei voulìën pa tan bë lei manìe londzë. La camizolo éro coumà no sottoveste euiro: a falo tacarian d' éilen dal founç e faxarian amoun fin a la çimmo ënt lh'avìo la bërtello e dëscoulà. Subit faxarian içì al bra ën pòou lhi laç couidzà, culhì, i së fërmavën: içì ëtsout dal bra n'ën gavarian carqui laç për dounà lou gir achì al bra e apré içì al col n'ën gavarian 'cò tourno ën touquét. Pré éisarian amoun lei bërtelle, n'ën faxarian uno e pé l'aouto. La camizino lh'éro sërà coumà fou no maìo e ënveche lhi courpét lh'érën schapà, lhi butarian lhi boutoun. Për lhi courpét, faxarian l'ëstsino pé lhi du dran dubert e lei manhe: pe së couzìo, së butavo lhi boutoun e së faxìo lei boutounìere. Faxarian lou manëguin, dë viadze tout drets e dë viadze travalhà: coumà lhi dran lhi faxarian bë dë disenh, l'ëstsino e lei manhe së faxìo ëndrets. Amoun dran faxarian l'ësbord, un e un për pa quë la vire areiri.

   Cant butarian la camizino, alouro butarian lei fàoude quë lh'érën dë stoffo. Avian dëcò lei cotte, l'éro ën toc unic dë stoffo. Cant arian ënt la cuzino quë faxarian da mindzà alouro së butarian pe ën fooudil al travé për pa spourcà tan lei faoude. Lei cotte lei butarian pa tan souvënt përqué la stoffo coustavo. D'istà së butarian pei pu mac no cotto o ën fooudil, bë lei mexe manie. Ai, pa bë lei manie dëscòoulà, bë lei mexe manie i dixìën dzo: "Oi quëllo ilai coumà lhi patanuo"!

   Lei tsaouçe, la bono part 'cò tout dë lano dë lei fée: lei faxarian londze fin achì e içì butarian n'astic, lei butarian d'uvern e cant coumënçavo papù a fa freit alouro faxarian lhi tsaouçëtoun e lhi butarian dëcò d'istà përqué pourtaian lei çoqque, l'éro dur la nou plavo lhi dé. A fa lei tsaouçe tacarian d'eiçì da la çimmo, butarian lhi laç e pre së tacavo fa du a du, du ëndrets e du ënvers: së fai quël touquét coumà un lei vol londze, pe së schapavo lhi laç, së countiavo a fa lou garét e a fa lou col dal pe. Alouro subit faxarian aval lou garét apré lou serarian, nou dixarian culhì lhi laç e aprè faxarian lou col dal pè.

Apré së faxìo l'ëscapin: së butavo douxe laç, së faxìo ën pëchit touquét e së faxìo amoun la soulëtto. Apré së butavo tourno dë laç, catorxe o douxe për bërtsot e së faxìo la couppo. Apré ën paou lh'ëscapin tsarìo scambialhi e dë viadze cant lh'érën pa schancà tan së sarzìo bë dë lano. Propi cant lh'érën dzo pu schancà quë la tsaouço éro ëncà bono, alouro së dëscouzìo e së butavo d'ëscapin nòou.

   Për lh'om së faxìën lei franelle sënço manie, pé lh'aviën la tsamizo dë stoffo, dë viadze lou courpëtin e lhi gilé sënço manie. Avìën lei mudande londze për l'uvern, lei braee lh'érën dë vëlù o dë frustano quë la sie fort. Lei mudande i së tacavën dal founç, së faxìo ën touquét ëndrets e un ënvers, së faxìo amoun lou toc dë tsambo e së creisìo carqui laç tout amoun: ënt al mé dë lei tsambe i faxìën lou tasél, no cozo cadro quë slardzavo ën dërdé. Lhi gilé sënço manie së faxìo l'ëstsino e lou dran, së couzìo 'd sou di bra e së lei spalle e pé së faxìo dëcò l'ësbord al col.

 

   Lavorare la lana con i ferri era un'arte preziosa che ogni donna imparava quasi automaticamente fin da bambina: tale competenza veniva trasmessa da qualche donna più anziana, ma anche a scuola le insegnanti dedicavano alcune ore a questa attività. I ferri da lavoro non erano ovviamente acquistati, ma ingegnosamente ricavati dalle bacchette in ferro degli ombrelli che, opportunamente limate sulla pietra della mola, svolgevano egregiamente la loro funzione.

 

   Driano: - La lano së travalhavo toutto bi bërtsot, lh'érën di jount di parapiovo: a la molo i lhi guxavën no frizo da no part e da l'aouto part, aquì pu long lhi faxìën virà ën paou que lhi laç salhëssën pa. I faxìën 'cò qui court për fa lei tsaouçe.

   Mi ei ëmparà da bonanimo dë Rozo quë lh'avìo ëmparà da manho Térézo. A ëscolo, lei magistre i nou moustavën dëcò fa tsaouçe, a couze e sënò a meizoun ëmpararian 'cò dzo. Péno quë sën sta bone avën tacà a fa éscapin, l''ëscapin l'éro pu fachil e apré avanti...

 

Testimonianze:

 

Driano 'd Jouloumin (Aimar Adriana n.1931): reg.Oncino anni 2001, 2002, 2003

Iouccho 'd Patrissi (Aimar Maria n.1928): reg. Oncino anni 2002 - 2003

Anno d'Jouloumin (Aimar Anna n. 1927): reg. Oncino marzo 2003