franco-provenzale

I citti dla Scòla Elèmèntar at Frasinèi i sòn:

Brunasso Alex

Marchiando Giuseppe

Marchiando Massimo

Roncaglion Garoffo Elisa

Classe I

Brunasso Cipat Luca

Marchiando Pacchiola Cristina

Truppa Aura

Classe II

Brunasso Cipat Simona

Ronchietto Ivano

Classe IV

Monatto Marchello Martino

Marchiando Stefano

Marchiando Pacchiola Alessia

Ronchietto Sonia

Perono Cacciafuoco Valentina

Classe V

Brunasso Cassinino Renza

Ferrero Silvana

Le maestre

Iàn culaburà e i ringrašiàn:

  • I nòsti nònni e i nòsti genitur;

  • Perono Garaffo Romano;

  • Al Sindi at Frasinèi Crateri Gilberto;

  • La maistra Venezia Sabrina

Per leggere la nostra ricerca in dialetto dovete consultare la tabella che segue:

ā ē ī ō ū

Suono prolungato

è ò

Vocali aperte

é ó

Vocali chiuse

s – c

Come bes-ce

Ü

La u francese (casül)

Ö

La eu francese

Ê

Come sêstin

Ŝ

Come bãsin

U

Come bolei

o = u

Come polast

ò = o

Come mòr

A scòla ia š’anfèt na ricerca mêch ansimà ai giüia dai nòsti nonni parchè i ŝ’erên cürius at savêir cume i matêt is divertivën na vòta…

Cänche i nòsti nonni i a s’ivën la nòsta età i giüa i s’erën pòchi parchè i mancavet i sòt par citai; i s’erën o i pari cun al bòsch o al mari cun la stofa ch’ià fasiven i giüa par i matêt pi citti. I matêt pi grant, invece, i giüa a si fasivën da sul ciapëndu tüti i tòch chi truavën an tla còrt o par masòn. Se i vei ia scuprivën ia rüsiavën e ia dunavën dui scupàss.

I matêt pi citti a vulivën far i lavur da grant… Canchi i pusiven i pivën al martèl at boch, at ciao e doppu is divertiven a picar, ma a vòte is-cicaven i dii e an piurant indaven da la mari o dal pari chi ià rušiaven.

Al tëmp par giüar a l’ere pòch parchè i matêt i düivent aiar i genitur a musêr, andar par giass, par bòsch, far al fèn, parlar al bul, agliamar i pra, largir al vace e guarnar i fra pi citti.

Par i matêt i lavur an ti ciamp i s’erën dür…. I matêt pi grant i ŝapaven l’ort e i snavën al trifole, la salada, i fasòl. I matêt, menti aiaven i pari agliamar i pra, is divertivën a muntar e a calar dal carêt.

I bòccia aiavën al pari a la matën, prima d’andar a scòla e la nòit, prima at mingir ŝina, a muser al vace o al cive. Cänchi al mari i s’erën fòr an ti ciamp a lavurar, al mattè i guarnavën i fra pi citti…

Na vòta al mari is’fidavën a lasir al mattè pi grande a guarnar i fra pi citti mente i dürmivën dèn an tal cüne o dèn al carusine.

Al mattè aiavën al mare a lavar i potui dèn al subar. Al f-né cänche a cambiavën i lanŝül (a Dignal e a Pasca) a fasivän la lansiva: i lanŝül annivën bütà a bagn dèn na gròsa bastia cun dèn la snêr, sòta a la baseia annive viscà al fiia è as lasive còsêr. Doppu al fnè arsantavën i lanšül an tal tròo o an tl’arian.

Ià fnè iandavën a lavar i patui an ti lavatòi e menti i lavavën i ciaciaravën tüttè ansèm. I matêt is divertivën a bagnise cun l’aiva e ciaminase aprè atur al gòi.

D’INVER I NOSTI NONNI IS DIVERTIVËN PARÈ

I nòsti nonni d’inver, cänchi a iere la nèi e fasive frèt, is divertivën parè:

is pivën a bocce at nèi; fasivën al patòciu at nèi…dòppu ià bütaven due trifule par üi, na caròta par nàs, an fasòl par bucì e tre trifole par butòn. An testa ia bütavën an ciapel brüt… e na scua da visën.

I pivën at tòch d’arbo, at cio at fortüna e cun al piulêt, l’as-cupel e al martel is fasivën la slittà. Certi matêt i calavën giü par al rive cun la slittà, d’iauti i fasivën la lisi cun i socu…. I matêt i calavën a tütà têca giù pàr al rive cun la slittà. Par calar giü dal rive pine at nèi i matêt i druavën anche l’asliton, na grosa slittà drua dai vèi par purtar bòsch. Cun al bòsch at fraino, invece, i fasivën ià sci e par pusëir sciar is grupavën i socu cun na corda a ià sci. Par rachette i droavën düi lunch toch at bòsch. I vul I s’eren tënti e canche i turnavën a mašon i s’eren tüti marss e o la mari o al pari ia mancaven nin da dunai düi scupass… i matêt imparavën a sciar da sul, senša gnon maistr…. Giü par al rive i ciapavën tënte patele e a la nòit i rivavën a masòn tüti mars… parchè ia s’ivën nin la “tuta da sci”…Lur andavën a sciar mäch cun an maiòn e an par at braie früstè… an ti pia i bütavën i sòcu e la nèi in trave e i furtive bagnëndu i pia ai pòri matêt.

Si pusivën nin fase ià sci i matêt a la nòit i campavën d’aiva an tla vi e pòi a la matën, mentre indavën a scòla, i fasivën la lisi cui sòcu e arivavën a scòla tüti mars e niss… alùra i bütavën i sòcu a süar sòt a la stüvia e as fartavën al ciëmbe e i bras chi fasiven mal….menti la maistra ià beicave da brüt e cun la flina ià dunave si dii…. A votè, invece, la maistra i fasive star i matêt an mignon ansimà ià riss.

I matêt a la nòit i campavën d’aiva an tla vi e pòi, a la matën, menti indavën a scòla i fasivën la lisi cui sòcu. I matêt i fasivën la lisi cun i sòcu e i arivavën a scòla tüti mars, alurà i bütavën i socu a süar sòt a la stüvia.

La maistra cänche i matêt i fasivën rabiar ià bütave an mignon ansimà ià riss.

A scòla i matêt, cänche la maistra i bêicave nin, is divertivën a titise tòch at carta.

Cänche a i ere al Carlüà i giuän e i matêt is mascheravën: i òm da f-nà e i a f-nè da òm. A vòte par fase nin ricugnosër is bütavën la culòiri sal mòr e andavën an ti bul a sunàr la fisarmonica e a balar. I matêt an ti giurn at Carlüà i giravën par tòt al pais giuëndo, sunändu, baländu, briëndu e tirëndu i coriandoli che s’erën fèt cun grò tòch at carta culurà.

Alera na tradisiòn, sòt Carlüà bütase an fila drèr à la pòrta dal bul e entrar eun a la vòta e prèsëntar an mêiss. Disivën parè:

  • Ginèr: mai chi seui at ginèr i sau nin sun far, i piu la rucà e al fil e i vau a filar

  • Favrèr: mai chi seui at favrèr i seu sòt al feste at carlüà i mingiu, i bèivu e i vau à balàr.

  • Mars: mai chi seui at mars, i seui al pi bèl, dai prevën e dai fra i ma deui raccumandà che par 40 giurn i devu ninmingir, sanch’a reste dal marlüss an fai strangulàr.

  • Avril: mai chi seui d’avril i seui la pi géntil, l’èrba e al fòie inciampino a rinverdir.

  • Mèi: mai che seui at mèi i seui al pi bèl i portu al reuse e al fiur ansimà al me ciapèl.

  • Giügn: mai chi seui at giügn cun la masuiri al pügn in bütu an ciamisi par al gro calur e portu la caplina par riparame dal sul.

  • Lügn: mai chi seui at lügn i cüiu al sirime, la pi bèla an bucì e l’auta an tal sêstin.

  • Òst: mai chi seui at òst i batu la biava, i la batu cun düi bastòn e na fau ad bèi muntòn.

  • Stèmbër: mai chi seui at stèmbër i vau a vëndamiàr, na fau at bèle sistè e mingiu ‘d beì rape d’üva.

  • Utubêr: mai chi seui d’utubêr i sculo al mie butale e i a volu scular tütè.

  • Nuvëmbêr: mai chi seui at nuvëmbêr, i cüiu al mie castagne, ia bütu an tla paila e i sercu la pi bèla.

  • Dzëmbêr: mai chi seui at dzëmbêr i sau pi nin sun da far: in settu da visên a la stüvia e i ma bütu a fümar.

L’ültima noìt at Carlüà i òm i fasivën al falò e certi matêt i giuavën a sautalo; auti i fasivën burdèl cun trumbe, fisarmoniche, batai dal vace, tòle…

La snër dal falò annive cüia dai margher par pòi bütala ansimà i socu anfimà dal vace…

I matêt is divertiven amparar al cianson di alpen e cache vòte i piven d’ascundion al ciapèl cun la piumà dal pari o dal fra pi grant e doppu i giuavën a far i sudà.

D’ISTAA I NOSTI NONNI IS DIVERTIVËN PARÉ

Mènti al nòne i filavën cuntavën ai matêt at storie vèie, ia mustaven at cianson, at proverbi e at cònte e i minà is divertivën a ripetie…

Cia Minia a fasia alègria

Bun curdun, Giüsèp Simun

Pera ca dana

Bat la lana

Fil sutil auša la crica

E marcia a drumir…

Al nònne par far giuar al citte i fasivën al mateòie. I pivën a’ tòch a ‘têila chi druavën pi, la cüsivên ansèm e ià dunavën la furma at na mattà. Doppu cun la lana o al fèn sêch ià fasivën i pêêe ià grupavën cun at fil ansimà la capüsì. Cun na matita i disegnavën iùi, al nas e la bucì…

Al mattè, tütè cuntênte ià giüaven ansèm… Cänche al nònne ia š’ivën nin têmp at cüsir al maòce i pivên an panêt e ià dunavën la furma at na testa d’nà mattà. Sta mattà i la fasivën dürmir dèn a na scatula di cüisir..

I pari i fasivën par i matêt pi citti at citte carêtte… i minà, tüti cuntênt i bütavën dèn cacciosa e doppu i girivën par al còrt e par i santèr at Frasinèi…

Eun dai divertimënt pi bèl par i matët alere calu d’andar a far la “fërta” at sirise, at pruss, at mëil e at brigne specialmënt ansimà al piänte a cai chi s’anrabiavën e ià ciuminavënaprè ai minà cun la gura.

Anche ancüi i matêt is divertën a muntar e calar dal piänte e cume i nònni ogni tan i fan dal fërte…

Mènti i largivën al cive o al vace i matêt, par far pasàr pi ampresa al têmp, i pivën at tòch at bòsch e cun an cutèl i fasivën at citte vace, at citte fèe o at citte cive.

Doppu cun ste citte bes-ce at bòsch i giüavën e i fasivën at discurs…

Canchi arivave la bèla stagiun e al sul a fasive slivar la nèi i matêt a surtivën a giuar an ti pra. I giüa chi fasivën i d’erën:

  • L’altalena: i matêt is rampiavën sü par al piänte, i’settavën ansimà an ram e i dundulavën fina cänche al ram as runtive e lur i ciaivën par tera e as fasivën mal.

  • La biauta: a vòte i matêt pi gran i pivën an tòch at bòsch e i la bütavën ansimà an pasòn düartà an metà e poi i biautavën.

  • L’altalena cun le còrde is fasivën pòche vòte parchè al còrde i s’erën scarse e i servivën ai òm a lavurar…

  • I matêt i pivën an bion ansimà i bütavën n’ass e doppu, eun par part, e i dundulavën.

  • Par i matêt eun at d’giüa pi bèl alère calu da pise par man, da girir e far an bèl girotondo.

  • Mes-ci bòrgna: as grupave an pannêt anturn ai üi d’an matêt e doppu chèl a düie ciapar n’auto matêt. Stu giüa as fasive par al rive e mènti i matêt i ciuminavën at curse i rubatavën e s’ampinivën at nuss. Anche ancüi i matêt is divertën a giuar a mus-ci bòrgna.

  • N’auto giüa ca fasive divertir i bòccia alère la corda. La corda as musive giüar an trèi: diü i la fasivën girir e eun a la sautave…d’auto an matêt a musive sautala sa sul.

  • D’istà i minà specialmênt ià f-né, indavën par i pra a cüir al fiurinè. Canchi i sêstin i s’eren pën indavën par al pais a vëndi. Al saba e la dumengi ià f-né is bütavën an piasi, i sa stavën ansimà a na scagn e ispitavën i villigiant par vendi al piurinè.

  • N’auto giüa ca fasive divartir i nòsti nònni alere la bariola ca l’ere fèta at bosch. Par fala as pive na rulêta dal fil e is taive an mètà. Doppu as pive an toch at bosch cittu e ariont, as fasive na punta e as fasive pasàr dèn an tal beucc… doppu is fasive girir e a vignive al boccia ca l’asive fèta girir pi a lunch.

  • Cänchi la nèi iere slivà i matêt, a cubbie, a fasivën la carêtta. Eun as bütave an bòs e a puntave al due man par tera, l’autu as bütave da drèr e a ià ciapave al ciêmbe a calu ca l’ere an bòs..ca duive ciuminàr cun al màn.

  • N’autu giüa ca fasive divartir i nòsti nònni a l’ere la cavalinna… ..An matêt as bütave an gignon, “ a quat ciêmbe” e eun par vòta iauti citti ià sautavën….Doppu avêir sautà ogni minà as bütave a quat ciêmbe…

  • Cume chinò ancüi già i nòsti nonni na vòta ià giüavên a nas-cunse.

  • N’auto giüa, vèi cume al cucu, alè al giüa dal panêt… Anche chinò, cume i nòsti nònni, is divertàn a falu… Rübatar e far at cavrriòle giù par al rive a divertive nin mach i nòsti nònni, ma anche chinò.

  • Al giüa dal palêt: is fasivên at beucc an tla tèrra e doppu cun at père piate as diuve centrar al beucc.

  • Cun i fòi di quadernii vèi i nònni i costruivên at cite barche, doppu indaven da visën a l’arian e ià fasivën far dal gare.

  • At mattè i giuavën a la smana. I disegnavën sla tèra sèt caselle doppu cun na pera piatta i duivën centrar al prim giur, cüir la pèra e sautar iauti giurn… I a fasivën parè fina a la dumengi. A vagnive chi a sautave tütà la smana šenša far errur.

  • N’autu giüa alère “chi-ta-dèt?”… an minà annive bendà e a duive bütar al man drèr à la sc-inà…iauti matêt i la bativën sla punta di dü e al minà bendà a duvive anduvinar chi a l’ère stà. Tênte vòte i culp i s’erën sêch e i fasivën mal.

  • La caršinoiri alère na ròba at bosch chi nive druà al I° at mars par far scapàr i talpòn e a Pasca canchi i sunavën nin al ciòche. I giurn prima at Pasca i matêt i giravën par tòt al pais sunandu la caršinori.

  • Sempe i giurn prima at Pasca cachi bòccia i drouavên la caršinoiri d’iauti al crepitacul.

  • I bòccia cuna n ram d’arbo i fasivën l’arco. Par freccde i druavën d’iauti citti ram a punta.

  • I matêt is fasiven anche la fiònda

  • La sivèri innive druà da i òm par purtàr l’agliàm fòr dal bùl ò par purtàr bòsch. I minà la druavên par purtaše eun cun l’auti: düi minà i purtavên la sivèri, n’autu matêt as cucive ansimà ià s-calën e doppu i ciuminavën a tüta têca giù par al rive ciapêndu tänte patele…

  • I nòsti nònni i giuavën nin a balòn parchè citalo alera tròp cir. Ancui, anvece, tüti i matêt ian an balòn. I giuan d’ora i giüan tänti a balòn e anche a Frasinèi stu spòrt alè tëntu praticà. Tutè ià istà i fan an torneo at balòn an te is polên is-scrivsè i matêt e i grant.