franco-provenzale

Brunasso Cipat Luca

Marchiando Pacchiolla Cristina

Truffa Aura

Classe I

Brunasso Cipat Simona

Classe III

Bonatto Marchello Martino

Marchiando Stefano

Marchiando Pacchiola Alessia

Perono Cacciafuoco Valentina

Classe IV

Marchiando Pacchiola Sabrina

Roncaglion Garoffo Alessandro

Roncaglion Garoffo Dario

Classe V

Al Maistre i sòn:

Brunassi Cassinino Renza

Ferrero Silvana

GRAFEMI –PRONUNCIA

Per leggere la nostra ricerca in dialetto dovete consultare la tabella che segue:

ā ē ī ō ū

Suono prolungato

è ò

Vocali aperte

é ó

Vocali chiuse

s – c

Come bes-ce

Ü

La u francese (casül)

Ö

La eu francese

Ê

Come sêstin

Ŝ

Come bãsin

U

Come bolei

o = u

Come polast

ò = o

Come mòr

Come as die:

La legnaia

La boscheri

Un mucchio di legna non accatastata

An baron at bòsch/ an montòn at bòsch

Un mucchio di legna accatastata

Na bënca at bòsch

Una fascina di legna

Na fasina at bòsch

Al piënte droa come bòsch da lavor

Il faggio

Al foo

Il frassino

Al fraino

Il ciliegio

La sirisi

Il noce

La nos

La betulla

La biolà

La quercia

L’arol

Al piënte droa come bòsch da füa i sòn

Il faggio

Al foo

L’ontano

La verna

Il frassino

Al fraino

Il ciliegio

La sirisi

Par preparar al bòsch da brüsir as’dròve:

  • Al piolët

  • La piòla

  • La masi

  • La resia

  • Al fosët

  • L’astrabioch

  • La motosega

  • La resia circolar

  • La cügn

Tänti tipo at resie

An ta sta fòtto as vësen na masi, na piola e düi cügn

L’òm a taie na piänta con la piòla

An sta fòtto is vesën at brengo taia e ij biòn sòn già s-cialvà e prònt par esser taia

An baròn at biòn mal bütà

An biòn šënša plòi canrè taia e pòi brüšia an tla stüvia

Con la rèsia circolar l’òm a taie ij grò biòn ...y tòc taia i vinën campaa malamënt par tèra, doppo inren ämbanca da bën e poi brušia an tla stüvia...

Doe bëncheat bòsch

Sto òm alè aprè chi a fasinè. Al bosch trü a serve par viscar la stüvia.

PIÄNTE E BÜS-CIAS DAL MUNTAGNE AT FRASINEI

Abete bianco

Maleusiu biënc/ brèngo

Abete rosso

Maleusiu ròs/ brèngo

Larice

Pssa

Pino

Pën

Acero

Pian

Agrifoglio

Agrifeui

Betulla

Biolà

Bosso

Büs

Castagno

Arbo

Ciliegio

Sirisi

Faggio

Foo

Frassino

Fraino

Ginepro

Ginëivr

Melo

Mëil

Noce

Nos

Nocciolo

Nisola

Olmo

Olm

Ontano

Verna

Pioppo

Albra

Quercia

Arol

Salice

Gorën

Sambuco

Sambur

Sorbo

Tümel

Susino

Brigni

Tiglio

Tëi

Si fasan an gir a pia par y bòsch e i pra at Frasinèi i posan vèr tënte piänte: maleusia (arengo), pën, sirisi, fraino, büs, biolà, arbo, foo, nos, nisola, olm, verna, arol, gorën, sambür, tümel, mëil, ginëivr, pian, tei, brigni...

Chinò a scòla ia s’ën fèt na ricerca adòss a caie pi ämportantè…

FRASSINO-FRAINO

Al fraino alè la piänta pi ëmportänta dla nòsta val e as-pënse che al nòm Frasinèi a vò dir “al pais di fraino”. Sta piänta ià al biòn drèt, la plòi cèra e y ram pi gioän i sòn at color grisvërdass. Ansimà y ram is-vesën al gemme nëire, quatà at pëil. La part ansimà dle foiè alè vërt scür e cala da sòt alè vërt cèr. Al bosch at fraino as’ciaode e a düre tänto.

Y nòsti vèi, da boccia, is’fasivën ia’ sci con al bòsch at fraino.

BETULLA – BIOLÀ

Sta fòtògrafia alè sta scatà an oton parchè tütè al biolè i an al fòiè s-cè e giaone…

A sinistra as’vesën y brënch d’an maleusio.

La biolà alè na piänta chi as-ricognòsse facilmënt, anche cänchi ia nin al fòie, par la soa plòi chi lase nin pasar l’aiva, sòlia, biënci-giaona e cas-dasfai an citti tòch cänchi la piänta iè vèia. Al biòn alè drèt e aot e a po’ creisër fina a 25 metter. Sta piänta is-tròve an ti nòste bòsch alpën, fina a 1500 mètter d’aotëssa, ma as po’ vese anche an ti giardën dal bèle masòn. I po’ vivër fina a sënt an e i a pian tüti y terren, sia cai sëch, sia cai rich d’aiva. Sta-se ia piai tänto la lüce dal sol e parciò i creise da sola ò an citti grop. Al biolè i vinan taia da la fin d’otobër fina a metà d’avril. Al bòsch taia o a ven brusia an tle stüvie o cachi mürador al pòrtan a tair par pòšeir drovalo come as da pont. I citti biòn i vinan drova par far at cinte atorn al mason.

LA NISÒLA

Tra i büs-cias la nisòla alè unà dal pi ëmportänte; i creise an ti pòst duert an ti vallòn ümit fina a 1800 mètter. I sai, da chinò, y nisoler i formavn at grò bòsch, ancüi i sòn quasi tüti abatü e mäch an certi bòsch is-polën vèse an mès i busso. La nisòla alè an büs-cias aot da 2 –6 mettr con tänti citti biòn, con la plòi sòlia at color maròn scür con at citti tòch pi cèr. Y ram gioän i sòn quatà da na plòi ròssà; al fòie d’ansimà i an at pëil e d’asòt ismiën dà vlü, atorn asmie chi an at dëns. La nisòla alè unà dal prime piänte a fiorir ën invern, da ginèr a mars. Al so bòsch alè biänch, nin tan pesant e dür. Alè drovà par far i mani di rastèl, di trënt, di forchën. I ram i vinën drova par tinir drèt al piänte at fasòl e at pòis. I nisolèr i vinën taia ogni set an par far al fasine e ogni dis-an par far at pal. Al früt, la nisòla, alè at color maròn-baròs, con la gròi at bòsch. Al nisòle, cänchi i son meure, tra stëmbër e ottobr i cieiën par tera; cai aote i vinën sopatà da na pèrci. Na vòta cüia i vinën bütà an cassiëtte o an sastën e ichi i suän e i s-ciettë. La nisòla alè na frütta s-ci tänto nutriëta, anche se as- goderne pòch parchè i vin sübitto brüs-ci, chi ià tänte vitamine A, B2, B1, e la nisòla fres-ci ià vitamina C. con al nisòle as-fai l’òli che n’aota a servive par far pasar i dolor e as pënsave che s’oli, bütà ansimà al tèste di pla, a fasive ricreisër i pëil. La plòi, cüia an tòt l’an, avnive drova par far at dicòt chi fasivën pasar la fevra; se pòi a la ploì as- giontave at vën as-posive avëir an liquid par far ampach chi fasivën varir al veine malade. Y montagnïn e al përsone che ià pian andar par bolè i son che la nisòla, propi parchè alè an bòsch c’as pieghe facilmënt, a po’ masir na vipera con an sol colp.

NOCE – NOS

La nos alè na piänta chi arive da l’Asia e già i Roman a la droavën par al so bòsch; lor i portavän sta piänta da l’Italia an ti pais conquistà. Alè na piänta chi po’ divëntar auta fina a 25 mèttr.

I ram i son grò e ian at taie abastänsi profonde e large. Al foié i son fèté da set o nòf citte foié a-tacà a na longi ciämba. La nos alè fèta da tre part: al pitòl, la part chi reste at fòr e a-spòrche al man. Al nòste mari-bone i drovavën sta part vërda par colorar la lana dal fèe e con stasè i fasivën al ciaose.

Sëmpe con la part verda as colorave al bòsch cèr par falo annir pi scur par chi asmièt di pi a la nos. L’aota part alè la gròi chi chinò ò la sgnacān e la donan al giarinè, d’aoto la brüšan an tla stüvia. Al garü la mangiān, ma al nòste mari il dròvän anche par far at doss e, cachi pari-bòn, par far l’òli. Par far l’òli as-pie na macina at fèr con na manovella chi as-gire. I garii vinan buta dèn e sgnacā; doppo, da na citta cianal, a sòrte l’òli chi a fineise an tal botte. Al nos ia cuiān d’òtòn, tra stembër e otobër, a män. Is fan poi as-cir al sol dèn at cavagn ò at cassiëtte. Al bòsch at la nos alè tënto sërcà, ma alè anche tänto cir. Con as-to-bòsch is fan at bèi mobël.

CASTAGNO- ARBO

An ti bòsch at Frasinèi I sòn tänti arbo. Al biòn dl’arbo a pò annir tänto grò e la soa plòi alè at color baròss e grotolüa. Al bòsch da sta piänta a ven droa par far brëndär la stüvia e par far at mobël at tüti i tipo.

Al früt dl’arbo alè la castagni. Al castagne i sòn dèn an tla-riss e stosè alè qüatà da spinè. L’ariss cänchi a cëie par tera a reste an po’ düert e den as po’ vese al castagne chi sòn at color maròn, sòlie chi ‘smian lüstrie. Al castagne i vinën cüia d’oton. Se y’a’riss i sòn ancò ansimà la piänta is dròve la perci, se invece i sòn già par tèra con al pia i s’asgnachën e al castagne i sortën, d’aoto as’drove al picòn, an martèl an po’ stranò droa mäch par doartar y’a’riss.

Al castagne cüia is’bütën dèn at cassiëtte o dèn at šäštin e as’goernën cachi mëis.

Y nòsti vèi par vivër i mingivän tänte castagne e lèt. Anche al nòste mari ora i fan cosër al castagne an tänte mandre.

Al castagne a pòlën essër fète:

  • pipine: is fan cosër den a na paila pina d’aiva con la plòi; doppo a taola is peilën con al cotèl, is bütën al tal piat e ansimà a ste se as vòide al lèt frèt o apeina cep.

  • Mondale: al castagne, sënsa plòi, is fan cosër den a na paila pina at lèt e as fa la mnestra at “castagne e lèt”. Cachi mari i fan al mondale a la cicolata prima i fan la cicolata ciaoda doppo i giontan al mondale già còite. Sto doss a po’ eser mingia subito o canchi alè frèt.

  • A la paila: i sòn caie chi a pian di pi ai minà. Is’bütän al castagne dèn a na paila con i bòcc e con al mani at bòsch e as fan cosër ansimà al füa bèn tišia. Ogni tan is fën girir pare i cosën da bèn e i brüsën nin. La plòi brüsatà i sorte dai bòch. Cänche is mingiän al castagne a la paila al man i vinën tütè magninà parchè la plòi iè rustia.

Par rivar a gavar pi ampressa la plòi al castagne as dròve al tas-cì calè an sach longh e strèt. Al tas-ci, pën at castagne, as’fai batër ansimà an such o’sna pera. Cänchi as’gavën al castagne fôr dal sach al gròie i sòn distaci da la part ch’is minge.

Par far la farinà at castagne is’devën bütar al castagne an tla mašon dla gra. I-chi as’brüse at ròbe chi fan tënto füm (fòie, fën) e al castagne i s-ciëttën. Canchi i sòn s-ciè i vinan bütà dèn an tla tas-ci e i vinan sbatüe ansimà an roch o an süch. Pòi is’butan dèn an tal val par gavàr la plòi ca iè restà. A la fën al castègne, sënsa ploi, i vinän portà al mülën e i chi i fan la farinà chi vèn donà al vace e i vèn drovà par far at doss.

  • Par far s-cir al castègne is butän an tla mason dla gra

  • Al marghèr a pòrte la farina at castègne al vace dèn an tal boieul

  • Par distacar la plòi dal castagne is’dròve la tas-cì

  • Par gavar tütà la plòi al castègne as’drove al val

  • Al castagne macinà i divëntën farinà

  • Al val e diü pistòn

Na vòta tütè al persone dla borgà i lavoravën al castagne tüti ansèm. An ogni borgà aière na gròsa botala e diügrò pistòn chi sarvivën par sgnacàr al castagne. Al castagne, doppo che sòn sta passà dèn an tal val, innivën an ta sta botala e diü òm par pistòn, sempre con l’astèss movimënt, i donavën at colp al castagne. Sti se, doppo tüti sti colp, i diventavën fatinà. I diü pistòn i sòn tänto grèvi e mach diü òm i pòlën asü.

CILIEGIO- SIRISI

Al sirime…den al sirime as’tròve al gari.

MALEUSIO

Al maleusio, biänc e ròss, al pën e al arengo i sòn al piänte chi fan bèi y nòsti bòsch e i lor ram lonch asmie chi disèn a chi a vèn a Frasinèi “Bèn rivà”.

Al maleusio bianch as’ricognose par la ploì color gris-argëint, sòlia da gioän, grotolüa da veia e par al so biòn drèt ca po’ esser aot 45 mettr. I ram, butà lonch al biòn, i sòn pi lonch canche i sòn da visin a la terra e pi cürt canche i sòn an aot. Canche al maleusio alè vèi y ram i divëntën pi lonch dal biòn e i formän “al ni dla cicogna”. Al foìe, chi forën, i sòn bütà a pinòl ansimà al doe part dal citto ram e i restën vêrt anche d’invern. Alè na piänta chi po’ vivër fina a 800 an. Al pigne i sòn bütà drittè ansimà ai ram. Al maleusio aià piai vevër an pòst frèt, ma i soporte nin al geil an primà. Se chinò i bèican y biòn da sta piänta i visàn chi ian na crèpa fèta dal gëil. Al so bòsch as-ciaode nin tan e aven drova par far y traf e y listel.

Noato maleusio cas po’ trovase an ti nòsti bòsch alè calo ròss. a ven parè ciamà parchè cuià la plòi rossà. Sta se alè na piänta familiar parchè i ven drovà comme “piänta at Dignal”. Al rèis dal maleusio i spontan da par tera e perciò as-pòlën vese at maleusio ròss ribaltà dal vënt. Al pigne i son rivoltà al’angiù e al soe fòie is miën at òie e y ram i sòn sempre vërt. I bòsch at maleusio ròss i sòn scür e pën d’ombra al contrari da caie dal brego chi sòn pi cèr. Sòt ai maleusio i creise mach la moffà. Al so bòsch alè langir, tennër e elastich at color biänch-giaonass con ansimà i-anel chi diän y’an at la piänta.

  • an ta sta fòtto is vesën at pën, at pseè e at fraino

  • isai as vese an pën, at biolè

  • an ta sta fòttò as’vese an pën

  • anvece an ta sta sè as’vese at psse

  • an ta sta fòttò is vesën at biolè, at maleusio e at brengo an mès a la nèi

  • at bòsch at brengo e at maleusio

Pino montano

Pën

Pino Silvestre

Pën

Larice

Pssa

PSSA

La pssa I’smie al maleusio mäch ano ton al soe fòie i vinën giaone come l’òr, aranciòn e rossè e i cëiën par tera. Sta piänta i vive anche an aota montagni an tè iaote piänte ià riesën nin a vivër (2400m).

Al contrari dal maleusio ròss al’soe rèiss i sòn gròse e bèn pantà an tla rèra. Al soe fòie i sòn a forma d’euiè, ma i forën nin. Al soe pigne i sòn drittè, longe 2-4 cm e i mëurën ano ton. Al bòsch dla pssa alè sërcà parchè a düre tänto.

SAMBÜR

Sta piänta as-tròve an po’ da tütè al part: an ti bòsch at fraino, frèsch e an po’ ümit, tacà ia-rian e al masòn d’aotëssa. Alè na citta piänta chi a po’ esër aota da 1-5 mettr, con al biòn e la plòi color gris-vert scür. Al foiè i sòn gròse fète da 3°7 foiëtte a ponta, con al contorn chi as-mie na rescia e sënsa pëil. Se al foiè i vinën sgnacà is-püsan da mat. Al fior, anvece, i sòn profumà, i sòn citti e at color giaun e biënch e a fioreise da avril a lüign. Y früt i sòn at citte baline prima vërdè, pòi rossè e a la fin biò scur. Dèn a lor aiè an liquid dal color dal vin e a mace al man e al tovaie canche it minge. Con ste citte bocce as-fai la marmelata, ai licur e ai siròp. Al bòsch at sambür a ven brüsia anche si atache e as-ciaude nin tan.

Al sambür as dròve anche come musinà.

Al fòie i son ricche at vitamina C e na vòta sgnacà i calman al brüŝadure dal sol. Al rëis e al fior dòpo esser bülie i vinan drova da pürga. I fior i vinën drova par far d’impach a iui cänchi i son ròss e cänchi i piorän. I fior i sòn anche drovà pa far annir dos al vin. Alè bèn ricordar chi la plòi fres-ci e y früt nin meur dal sambür i sòn velenos e al foiè e al fior i sòn velenose par al giarinè, i òche, i agne.

A Frasinèi as’po’ troar anche tütè al piänte che chinò ià zan disegnà.

Faggio

Foo

Tiglio

Tëi

Acero

Pian

Sorbo

Tümel

Ontano

Verna

Quercia

Arol

Olmo

Olm

Melo

Mëil

Rovere

Arolo

Acero

Pian