franco-provenzale

FRUTTI E VERDURE DI UNA VOLTA

Frutta coltivata dai nostri vecchi

Frùta d’ij noste vej

Mele

Pum

Furminej

Giasoj

Ranete

Rus

Rùsnëint

Pere

Prùss

Brut e bun

Martin sec

Ciliegie

Cirese

Grafiun

Amarene

Griote

Cachi

Cachi

Uva

Ùva

Biänca-lignëinca

Nëira- americana

Pesche

Pése

d vigna

Prigne

Brigne

Gärmansin

Brignun

Fichi

Fii

Fiurùn

Ribes

Ribes

Nespole

Nespole

Noci

Nus

Strëitere

Nocciole

Ninsole

Castagne

Castegne

Mariane

Dumestie

Selvaie

Mirtilli

Brussùn

More

Mure

Lamponi

Ämpule

Corbezzolo

Gratacul

Fragoline

Frole

Verdura comune un tempo

Vërdùra d’na vota

Rape

Rave

Cavoli

Coj

Fagioli

Faseuj

Porri

Pur

Coste

Coste, custine

Patate

Patate, trifole

Cipolle

Siule, siulott

Insalata

Salada

Ndivia

Sicoria

Saladina

Trusët

Scaiola

Cerfoeui

Patate dolci

Tùpinabeau, patate cucucce

Pomodori

Pumatiche

Peperoni

Puvrun

Zucca

Cusot

Zucchini

Cusatin

Erbe spontanee usate in cucina

Erbe dij prée per cùsinar

Crescione

Grasun

Acetosella

Brus-cëtta, gitulla

Bistorta

Biavëtta

Tarassaco

Sicoria

Buonenrico

Ängelin, ver-coi

Strigoli

Crusiet

Scabiosa

Urtia ‘d gat

Erba cipollina

Bartulla

Ortica

Urtìa

Erbe e bacche medicinali e/aromatiche

Erbe e grane medicinaj e/o arumatiche

Erba bianca

Erba biänca

Ruta

Erba ruda

Piantaggine

Burass

Erba dei muretti

Sciapa roc

Malva

A-riundelle

Rosmarino

Rusmarin

Salvia

Savia

Aglio

Aij

Ginepro

Ginëivër

Menta

Mènta

Limoncina

Limunaria

IN CUCINA – ÄN CÙSINA

Na vota as-duvravän mäch fruta e verdure d’la stagiun; as-custùmavan nin le primissie. Le fumne a cuijän dan t’al so ort tut que ch’a –j-servìa per cùsinar. La minestra a l’era al piat ch’a mäncava mai e, suveïns a l’era l’unic.

Le minestre ch’a-s-fasiän ‘na vota a-s-erän:

  • än la prima la minestra marià a base at patate e erbe dij pree

  • än l’istà la minestra ad verdura cun tute le verdure ad l’ort

  • än l’utogn e än l’invern castegne e ris cun le castegne seche còte an t’al let e al ris

La verdura a servìa co’per far le salade.

D’invern a-s- mängiava salada at fasoij e patate, salada at coij, salada d’indivia o ad grasun (ch’a cress se l’eva a l’è ad funtana).

Än la prima a trionfava la sicoria dij prèe cun ij of dur.

Per al rest ad l’an a-s-mängiavän le salade d’l’ort.

D’invern, per le feste grosse, a-s-fasia la bagna cauda, ‘na sausa a base d’òle, aij e änciue per muiar la verdura, specialment ‘l coi.

CONSERVASIUN PER L’INVERN

La fruta e la verdura a väntava vernala per l’invern.

  • Pum, prus e patate a finiän an crota al frësc

  • i pur, le rave e le carote sustrèe suta la sabia

  • i puvrun a-s-bùtavän an t’al duj cun le vinasse

  • l’uva a l’era pëinduva an t’al suler

  • le nespule e i cachi cugine an t’la paja

  • le castegne sechèe ann t’la ca d’la gra cun al fum

  • nus e ninsole vernèe an le cavagne pëindue per salvaje dai ret

I pum e i prus rusnëint nin moeuvër, drinta al duj e quercièe d’eva ad funtana, a-s-vernvën fina la prima; cun i furminej a-s-fasìa al sidro.

Medicina con le erbe

Cùrase cun le erbe

Na vota i medic e le mëisine a custavan; i noste vej a duvravän per cùrase le erbe ch’a truvavän per i prèe e än –j-ort.

Mal a-j dënt?

Na pignàa d’ariundele s’la gengiva

Gunfiur a le gämbe?

Al dicòt ad mane ad griote a favori la diuresi

Niss, bote ecc?

Na foia ad coj a-j fa sortër prima

Sgrafignun, ferite, taje ch’a fän pus?

Na foia ad piantam a fa varir

Tus, catar, custipassiun?

Cun al sirop ad rave e al dicot ad fiur ad tëj a passa tùt

La pel a l’è russa e a brùsa?

L’òle ad nus a calma al brùsur e a prutegg dal sul

NA PUMADA MIRACULUSA

A fa bëign per tänte maj e ad mal a na fa mai; pruvar per cresëre.

Ingrediënt:

  • 1 /2 liter d’òle d’uliva ad cul bun

  • na grossa pignàa ad secunda pel (cula vërda) ad sämbù)

  • än toch ad sira vergine

  • 7 foie d’ulivo benedije

Bùtar tute ij ingrediënt an ‘na pignata nòva e far cosër, adase adase, an tal cantun d’la stua a bosch, fina che la pel dal sambù a l’è disfèta. Versar la pumada cauda drinta a cite bùrnie ad vedär e seraje quänd ch’a l’è frëida. Vernala al tup.

A serv per le ferite, per i niss e per…le unge ancarnèe.

MENÙ TÙT A BASE D’ERBE E VERDURE A LA MODA D’NA VOTA

(A LA FIN AD L’INVERN)

  • Puvrun brùsc a le vínasse

  • Mínestra ad castegne e rís

  • Fríta d’scíule

  • Salada ‘d grasun

  • Pum e prus rusnëínt än composta

  • Fí sec e uva pasarína

L’OR DIJ POVËR: L’ÒLE AD NUS

Le nus, per i noste vej d’la muntagna, a-s’eran presiuse dal mumëint ch’a dasiän l’òle.

Dopo avëi-je cujùve e gavèe da ‘n tal piass, a-j-runtijän per pudëir turciaje. Cùi ch’a n’aviän tänte a-i-purtavän al mulin; cùi ch’a n’aviän poche a-j turciavän drinta än cit torcio a män. L’òle a servìa per far da mängiar, per mësina e per viscar la lùcerna.

E PER FINIRE I VECCHI DICEVANO CHE

E PER FINIR IJ VEJ A DISIÄN CHE

  • Grane e bosch ad ginëivër a prutegën la cà dal malöj; a sen ad bun augùr brusèe per ij-a-spus.

  • A sän Giuan ‘na rama ad nus davanti a la stala a verna le bes-cie e a marca al tëimp: se a sëca la foja l’istàa a l’è frësca, se a sëca la nus l’istàa a l’è succia.

  • La pulenta a l’è pì buna se än tal furnel a-j-frusa ad bosch ad ginëivër

  • A la prima tùte le erbe ch’a tirän testa a sen bune per far minesta.

  • Na vota ij cit a-s-truvavän suta ij coj!

  • Pän e nus, mängiar da spus.

  • Cunta le gamule: än ramët ad lavanda, tre foje ad lauro e tre grane ad pëivër.

  • Trënta, quaranta, an fila suta ‘na banca; capel vërd e barba biänca.

Que ch’a l’è? (Ij pur suta la nita, än crota).

Bellavia Giulietta

Bonatto Andrea

Cibrario Gabriele

Falbo Federico

Giacoletto Simone

Muraca Samanta

Perono Cacciafuoco Monica

Revello Nicolò

Tavano Manuela

Benedic Paola

Borgato Marco

Crosasso Alberico

Gallo Giovanni

Giolitto Deina Paolo

Olli Enes

Ravazzolo Marco

Savant Federico

Gli alunni della classe

Aimonetto Giachino Gilia

Vernetti Maria Pia:

Le insegnanti