Bien d'ans d'aiçò, al Vialaret, en companiá de qualquis conoissents, en partiá originaris dal país mas istaors de Turin de un baron d'ans, avioc armarcat, la se pòl per le primier viatge, com la fòrça de la lenga uficiala ilh era arribaa a esfaçar de sas memòiras de paraulas que las me semblián ben enraiçaas dins l'occitan de la Val Cluson. 'Os ero dapè de las festas de Chalendas (natalizie) e al era natural que los mots relatius a cèstas festas relijosas sautessan fóra dal temp que la se bartavelava. Los turinés ilhs se servián de las paraulas natal e epifanyó -qualcun los aviá fin rusats - , en eissublient las paraulas chalendas ( c'alenda "natale") e los Reis (lû reys "epifania"), encara ben presentas dins cèsta valada.

   Recentement, pròpi per aprestar cest escri t, ai agachat  las fichas de l'Arquiu de l'A.L.I. (Atlante Linguistico Italiano) trapausat en çò de l' Universitat de Turin. Aiquí sioc istat estonat de veer com a Prajalat (solet ponth d'enquesta de cest Atlas en Val C lu son ) la paraula "natale" ilh fosse istaa renduá per l' informator, abó la forma natwóle. Com al era istat possible far una fauta pariera? Sioc segur que a Prajalat normalment la se diç tsalenda, que ilh es puèi la forma empleiaa en tota l'aula valada de la Duèira almens fin aval a Matie dins l'areal francoprovengal. Chal se sovenir que la li a pas gis de ponth d'enquesta de l'AL.I. dins la Duèira occitana; portant dins la mapa "natale" de cest Atlas, se un jorn ilh vearè la lumiera dal jorn, la li sarè una parula faussa, pas de segur rapresentativa de la situacion presenta dins cèstas valadas.Chalendas < lat.CALENDAS ilh es una paraula ja atestaa dins de documents de Lion dal XIII secle. Presenta a partir de la vèlha comuna dal Mean en Val Cluson (aiquí començava le Dalfinat), dins la valada de la Duèira  -com ai ja dit- e dins lo briançonés contunha puèi dins quasi tot l'areal francoprovençal siè francés que suisse e en Val d'Aosta.

Segond l' Abat Pierre Gardette un viatge cest terme al era esboleat sus tot l'areal francoprovençal e la meitat est de l'occitan. Aüra cest areal s'es fait totjorn plus estreit per l'adocion de la forma francesa Noël siè dal caire provençal -nouvè- que de 'quel frances. Le mot CALENDA voliá dire ancianament le primier jorn de chasque mes; en qualque endreit d' Occitaniá las calendas sion los doze jorns drant 'quel de la naissença de Juèsi". Calendas désignait d'abort un cycle de jours, et

en suite, dans le sud-est de la France, la fête qui clôt le cycle ..." (J.Jud) De calenda ven dequò la paraula chalendal (c'alendol) que en Val Cluson -Vialaret, Mentolas- al es la g ròssa forniaa de pan que la se fai per la festa de Chalenda. Un dicton de Prajalat al diç: Tsalenda dura, ìpìa segura "Natale freddo, raccolto assicurato ovvero sotto la neve pane" (R.Bermond) e parelh dequò a Briançon : Charenda freida, eipia piena, Charenda molla, eipia folla " Natale freddo, spighe colme, Natale caldo, spighe vane ". Chalendas al es dequò un jorn de marca perquè la lì era l'abituda de dire: Chalendas al solelhet, Pascas al foguet ( c'alenda â sulel'et, pôka â fuget) que en Val San Martin al es puèi: Dênâl â sulëlhét, pâco â füghét "Natale al solicello, Pasqua al focherello"  Pons 1973).

   En efet a partir de la Val San Martin (Germanasca) trobem lo mot dênâl/deynyal < DIES NATALIS com dire le jorn de la naissença. Al es dequò present en bassa Val Cluson, en Val Pelis - Angruènha, Vilar e Buèbi-, en Val Varaita en amont de San Peire (dinyal/ deynyal) , en Val Maira a partir de l'Albaret ( deyneal/ denyal/ dinyal). Dins las bassas valadas e dins lo restant territòri occitan d'Italiá la li a la forma natal < it. NATALE presenta en quasi tot lo Piemont. Chal tenir a ment que dins ben de luòcs avem tamben de formas que venon de DIES NATALIS: las valadas de l' Ossòla, l'auta Val Sesia, Oleggio dins le novares, La Briga, Ormea; Airole, Rossiglione e Torriglia en Liguria. De segur, una veç, le tipe denal doviá èsser present en tot lo Piemonte e la Liguriá mas la fòrça de NATALE, veiculat per la Gleisa, zo a  fait arcuular dins los luòcs plus al marge dal territòri, adont zo artrobem encuèi.

   DIES NATALIS doviá èsser dequò present dins la Lombardiá adont, en qualque luòc vivon encara de forma dal tipe dinadal, de segur precedent a dinal/ deinal.  En efet de dinadal, per la chaüta de d'entervocalique (fenomene que caracterisa los lengatges gallo-italics Piemonte e de la Liguriá e partiá de 'quèlos gallo-romanç-occitan alpenc, francoprovençal, frances-) ilh s'es formaa la moderna forma deinal/dinyal ecc.

   A ben veer dins nòstra zòna occitana se rencontran las influenças de las ancianas Diòcesis de Lion d'un caire e de l' autre de 'quèla de Milan que devon aguer veiculat los mots apartenents a la liturgiá crestiana a partir de l'evangelisacion de la Galia.