Dos tres articles, dins cestos jorns, ilhs m'an fait reflechir sus de problernas que, de un pauc de temp, avioc alairats: pas eissubliats, de segur mas butats dins un tirant dins l'atenduá de véer a l'espera se qualquaren boligava. V'aiquí que qualcun a tirat la peira sensa zo saber: d'un caire Artur Genre sul darrier numre dal Novel Temp (le 43) e de l'autre Antonio Rovera sus cest mesme jornal (le 178);  le tresen element, la novèla de la publicacion de la dotzena edicion dal vocabolari Italian Zingarelli. A setembre al es istat presentata Peirapuèrc le jòli libre Martin Querpan, de l'esloven Fran Levstik, editat en co-producion per l' Associassion Soulestrelh, que Teve Martini de Pon t  Bernard a tradut pas sensa dificultat. L' article de Artur Genre, qu'al es praticament son entervencion a la presentacion dal libre, al es encentrat sus la question de las traducions en nostra lenga que, a son dire, ilh es dausaüra apauriá, embastardiá e encapabla de far front a la guèrra que li a declarat l' istòria. Que nostra lenga siè chaüta a de niveaus de sobrevi vença zo sabén un pauc tuts:a proporsion que los vielatges venon abandonats e que la vita comunitaria laissa la plaça a de rapòrts personals totjorn mens estreits -los velhs ilhs se planhon totjorn en dizent: al m'a saluat mas al m'a pas razonat - enclaus coma 'os siem chascun a son espòrri, fabríca o ufici que la siè o agachar la television que nos prepausa de orizonts noveaus, nostra cultura tròba totjorn mens de plaça dins la vita de chasque jorn. Pas mens sioc pas dacòrdi sus la question que nostra montanha "ha costituito sino a tempi recenti un mondo statico, chiuso in se stesso "- al es d'ans que 'os dizem lo contrari - dal temp que arconoisso parcialment que 'os siem sobrats sensa "un centro culturale innovatore proprio, che fungesse quanto meno da tramite per filtrare la cultura elaborata altrove; ai margini delle innovaz ioni tecnologiche; escluso dalle correnti di pensiero e da qualsiasi interesse - filosofico, scientifico, artistico - che superasse i limiti del ristretto ambito geografico ed esistenziale nel quale si svolgeva la lotta per la sopravvivenza".

Drant tot creoc que dins las valadas de centres "innovatori" la ni nen siè jamai istats. Chasca partiá de valadas reflechís totjorn de situacions lengüisticas presentas dins l'autre caire de la desboinaa. La ni a pro d'argardar la "relativa" mancança d'unitarietat lengüistica de las valadas valdesas: la bassa Val Cluson e la Val San Martin per meian de l'auta valada dal Cluson sion gropaas a l'auta Doira e fan tot un abó  lo briançonés dal temp que la Val Pelis ilh es ben vezina, per un baron de fenomenes lengüistiques, a  las valadas dal Pò, Varai ta, Maira que las sion totjorn istaas viraas faça al Cairaç. La Val d' Estura fin al 1713 faziá partiá de la chastelaniá de Barcelona, dal temp que las autras valadas, mai al meijom, avián de rapòrts estreits abò l'auta Vesubiá e puèi encara cestos morceaus de tèrritòri dovián sussar sa sava culturala a travers la valada de la Durença que nos pòrta vers lo centre dal tèrritòri occitan. Nostra gent, per mai d'una razon, a totjorn meirat de l'autre caire e aiçó a durat just drant la guèrra dal '40; los bergiers provençals ilhs venián sus nostris pasquiers, quèlos dal briançonés descendian l'uvern en çò  nostre. Tot  aiçò per dire que la li a totjorn agut una espéça d'osmòsi entre los dos caires de las Alpas - e creoc pas d'esser le primier que zo diç - chausa que nia l' existença d'un monde estatique, claus e pleiat sus el mesme. Tot le tèrritòri occitan de l'autre caire al es nostre centre unifiaire e innovaire.

Felip Martel ( Montanhas sensa istòria ? Novel Temp 7, 1978) aviá delineat clarament los motius de la copaüra entre las valadas e l' areal occitan :" Lo fach essenciau - al escriviá - es la construccion d'estats organisats, en cerca de frontieras claras e de bon defendre, costat militar e costat econòmic ( doanas ). Ansin lo tratat d'Utrecht en 1713 met una fin au mens teorica a la vielha comunitat entre los dos versants: los " escartons " son divisit en doas partias, Ubaia e Stura son separaas. "Cestas chausas entrenan tot un boliversament de las abitudas, dal comerci.

Mesme lo Marquisat de Saluces al aviá de rapòrts ben estreits abó la Provença e le Dalfinat drant de passar al Piemont dins lo 1601 (Novel Temp 36 - J.P.B.Marchesato di Saluzzo: lembo orientale d'Occitania ). Genre a dequò pontiat son det sus la marginalizacion e l'esclusion de nostre mond de las tecnologias novèlas, luènh dals interests filosofiques, scientifiques, artistiques. De segur l'absença dins nostre tèrritòri de vielas emportantas adont una borgesiá enluminaa poiá elaborar cestos elements, a pas joat a nostra favor. Pas mens chal pas eissubliar que fin vers lo XVI sècle la tèrra d'Oc a viscut dins una situacion encara relativament a l'abric de las influenças dal nòrd com zo demostran de publicacions en occitan com lo Compendion de l' Abaco ( libre d'aritmetica) dal niçard Francés Pellós o la Notomia (libre sus l'anatomiá dal còrs  uman) de Anric de Mondavilla. La perda de l'autonomiá politíca de l'Occitaniá se reflechís dequò sus la lenga que ilh chai al simple rang de lenga parlaa e pas gaire escrita. La revolucion endustriala de l' acomençament dal sècle XIX nos a adut de novèlas tecnologiá adont le vocabolari al es forjat fòra dal pais d' òc dins sa globalitat e pas mesquè fòra de las valadas. Pas mens la renaissença provençala que ilh a agut le meríte d' arviscolar mai o mens tota nostra tèrra mesme se en çò nostre ilh es arribaa darrierament, ilh aviá fait creisser, un pauc pertot la demanda d'aguer una lenga que sodisfasesse lo besonh d'exprimar de conceptes noveaus. Al es per aiquò que bien d'occitans dins la reá de Mistral an p ubliat de lexiques dins quasi totas las variantas de l'occitan e que d'autris an dequò travalhat, recentement, sus los neologismes que mancan en occitan: cito aicí le travalh de A. Bertero - Ensag de lexic occitan de la metallurgia - adont poem trobar de mots com oxidacion, passivacion, plastification, esmautatge, zincatge o l'òbra de B. Molin - Ensag d'elaboracion d'un vocabulari scientific occitan-adont leiem de paraulas com abscissa, apotèma, concoide, elipse, endomorfisme. Genre pas mens diç que le repertòri lingüistique de las lengas de las valadas al es paure, qu'al arriba abó pena a 7.000 paraulas contra las 150.000 de l' italian o dal francés e de l'autre caire diç dequò que los occitans sion tenguts a escrire chascun dins sa varietat locala. Drant tot penso que la lenga deu pas ésser una jabia que nos empreisona e nos ablaca mas un meian per deicelar nostris pensaments e permetre d'exprimar qualsevuèlhe concepte. Se 'os siem dacòrdi que tuts los parlars d' Occitaniá sion ren qu' una compausanta de la mesma lenga, chal dequò que 'os se rendo conth que al es empensable que chasca varietat d'occitan puèsche solèta  forjar un vocabulari per çò que argarda los neologismes e los calques lengüistiques. Sobrertot per la situacion que viu nostra lenga, bombardaa de paraulas, manieras de dire que nos venon de l' italian, de le francés e de d'autras lengas com  l'anglés que desgarnisson e escardasseán sas peasons.Tot aiquò la vòl pas dire chanjar un colonialisme per un autre e trampinhar perparelh nostre patrimòni cultural; shnplament la vòl dire que après de secles la se presenta als occitans d'aicí l'ocasion d'arnovelar de liams espeçats abó los centres culturals de l'autre caire de la desboinaa e de afortir finalment nostre dreit de far partiá d'una comunitat lengüistíca e culturala qu'ilh es pas quèla italiana. D'aiquò se nen ben rendut conth Antonio Rovera que per le primier viatge partecipava a l'Amassada Generala de l'1.E.O. de Gap adont l'occitan, dins totas sas varietats presentas fisicament, al era l'uníca lenga de comunicacion. Rovera se pausa pas mens un problema de dificíla resolucion. " Come conciliare l'esigenza di ogni regione ad utilizzare il proprio occitano con la necessità di arrivare ad una parlata comune senza prevaricare nessuno. A Gap il dilemma non ha avuto risposta ma è un problema che un po' tutti gli occitanisti stanno lavorando per risolvere". Mas aicí, de nostre caire, la li a efectivament qualcun qu'aie cest obiectiu o le pessimisme de Genre fai escòla ?

De segur per escire d'articles, de contias, nostris parlars pòion encara anar ben mas per arjonher un nivel mai aut dins la comunicacion qu' al puèsche plaçar nostra lenga dins l'encastre de l'autras lengas chaurè far d'esfòrç e de gròssas batalhas, sobretot faça quèlos que sa filosofiá lengüistíca  li pòrta considerar chasca innovacion lexicala con un qualquaren d'estranh a son parlar. La lenga ilh es pas un parc jurassique mas qualquaren que dovem fondre dins un cruzòle colar dins un estamp que li avem donat forma en basa a de règlas fonetícas e morfologícas que nos venon dals plus ins de nostra cultura. Tantotun penso dequò que un vocabulari deu ésser un pauc jutge e un pauc notari e aicí, s'enta sul discors, le cas dal vocabulari Zingarelli que dins sa darriera ediccion a jontiat ben 7.000 paraulas novèlas adont la plus gran partiá ilh es compausaa de de mots que an ren a veer abó l'italian - per una gran part  l'es de paraulas anglesas que de viatge se nen sent pas lo besonh - e que beleu entre pas gaire de ans saren passats de mòda e que venon escrits en grafiá originaria que ilh a ren a veer abó quèla de l' italian. Bòrd que 'os avem pas la possibilitat de viure nostra vita en parlent mesquè l'occitan, l'es los occitanistas plus entrevists que devonfar de notari e de dejutge e prepausar de solucions valablas per arviscolar nostra lenga; sarè puèi la circulacion dals escrits, l'escòla, la presença dins los mas-media que empausaren de paraulas novèlas. Çò que far ? : d'un caire culhir le mai possible de documentacion lexicala en chasque vielatge, chasca borjaa, comuna, valada per gardar nostre patrimòni lengüistique de basa e aiquí sautaren ja fòra de mots que 'os sabián pas de son existença; véer se dins l'Occitaniá existon los mots que nos mancon, que la siè de vèlhas paraulas o de neologismes; travalhar per nen crear sensa qu'ilhs fazen a punh abó l'estructura de la lenga. Cestas ideás fan pas puèi a punh ni abó los partizans d'una grafiá ni abó los partizans de l'autra, ni de un' autra encara. L'abilhament grafique empacha pas d'aguer de solucions siè lexicalas que fonetícas en comun. Me ven a ment çò que la Comission per  la grafiá de l'Escòla dau Pò ilh aviá publiat sul jornal Lou Soulestrelh (aost 1973): "Nell'uso letterario si ammette la possibilità, quando allo scrivente manchi una parola, di ricorrere ai dialetti circonvicini, poi ai dialetti occitani ingenerale ecc. adattando eventualmente i nuovi termini alla fonetica locale".

En fin finala le discors minimalista que tantis fan sus l'usatge de nostra lenga me sembla ren que le frut d'un isolament faça a las demandas que venon de l'occitanisme militant, le frut de qui mesura tot a dècas quand drant de nosautris la li a encara de gròssas òbras a far. Personalment vuèlh enrichir ma lenga pas la far muorir,  com q ualcun poeriá pensar; li donar just que pauc de paraulas que nos mancon que la siè de quèlas bonas, m'arcomando.