Fenì l'estiw vyen vweyo de barunà les empresyun k'ün a agü süs soke s'es pasà dins akey düy u tres mes ente tut bowjo. Subretut dins nuostes valades es lu mument ke veyen i pais e les rüà repupulà da i emigras ke fan reviwre tutes les meyzun e les kintanes e da i türisto ke karki bot respetun akesto vito e d'awti bot l'ezkrazun e l'estufun de sut lu lur pes e aruganso. Da l'esperyenso k'aven mewrà pulen veyre ke les dues kundisyun sun lià a en raport de forso entreé d'en kant akiyi dal post (emigras kumpres) e de l'aute i furestie. Chal pa kreyre l'la sie mak na kestyun de nümre; kuntyo subretut la forso de la kusyenso e l'urgüey d'ese vitun, gent di valade, usitan, ensumo ese karküni.

Kuro akiyi dal post sun pa escrazà, an pa bezunh de se vende e polun chaminà a testo awto, sun tüchi a i-ganhà; lur e dekò i furestie Ke mak aluro dezkwerbun lupais ke i ospito la sio gent, la lur manyero de viwre, lu pyazer de pasà de nument dins en munt difrent d'akel k'an.

Ya da se-demandà se akesto forso de kusyenso se trobo empertut. E ben, malüruzoment nu, ma veyen ke munto de jurn en jurn, de an en an e l'estiw jüst pasà nuz à dich karkozo d'akò akì.

Dran de tut sempre ke-de-monk veyen de feste muntà espres per i türisto e gayre dinhituze ni per lur (i türisto) ni per akiyi dal post: «Sagre del villeggiante», ecc., e sempre ke-de-may renaysun les festes nostes. Ma isì vüy tampà l'üey subretut süs carcaren (pa tut) ke s'es pasà.

Dins lu bel mez de l'estiw la kümüno de l'Armo en Val Mayro a surtì per tuto sa zono (la vilo e le rüà) de beles targes bu i num dal post en düy lenges: italyan e usitan. Dins i meme jurn la Kümüno de Frayse en Val Varacho pyantavo de sut a les targes en italyan de l'entrado d'amun e d'aval de lu pais, n'awto targo «Frayse pais usitan». La C.M. Klüzun e S. Martin, süs lu chamin trasà da la C.M. Jes-Vermenanha - Pes, à desidà de pyantà de targes de «Benvengü en tero d'Oc». A Asey en Val Mayro per tut l'estiw es restà düberto na belo espuzisyun facho da les eskoles elementar de l'awto valado süs l'elevaje d'ilamun e süs tüchi i trabay lià a l'elevaje; da remarkar tuto la denuminasyun en usitan e de lonjes espyegasyun eskriches e kuntyà a vòus da les meynà ke l'an realizà. A Peyropüork en Val d'Estüro ez està munta, day juve dal post n'espuzisyun etnugrafiko richo e ben kürà süs l'abitasyun tradisyunalo de la zono e liz ütis de trabay. Dekò isì la denuminasyun ero en usitan e valio verament la peno d'ese vizità.

Sempre a l'Armo, lu Sentre Kültüral Usitan à tengü per üno semano na mostra d'artijanat de la valado e na ducümentasyun süs i trabay artijanal tradisyunal de la zono.

Akò es pa encaro tut. Lu kalendari de Usitanio Müziko 1981 urganizà da Valados Usitanos ez està riche e sustansyus; dins en barun de pais de Valades usitanes an virà i grup de müzico e teatre usitans envidà da le cümüne e da la jent. L'Asusyasyun Kültüralo «Soulestrelh» à urganizà l'escolo de müzico usitano a Barje e de serades d'isì e d'ilay..

Ma, belew akò may empurtant es ke degün bot dran aven vist i juve di valades tan virà per les festes da en pais a n'aute, da na valado a n'auto, reskuntra-se, se kunuyse e may ke karküni sun anà dins l'Usitanio de Franso per pyà part a de reskuntre, jurns d'estudi usitans e, en finfinalo, per kunuyse l'Usitanio; en barun de jent de l'Usitanio d'ilay es stà isì ent'akò noste per en paw de jurn.

Ay betà la lengo ke süs akò k'ay vist, segürament en barun de kawzes me sun 'skapà u ay pa agü lu temp de veyre e demandu esküzo a n'akiyi k'an pres de jolyes inisyatives.

Na pichoto mio reflesyun: kumo usitanisto ay pruvà na grondo jay a veyre ke en barun d'inisyatives ke valurizun la kültüro usitano e markun la dinhità dal noste popul sun saìes e sempre ke-de-may sayun pa mak da lez urganizasyun usitanistes ma da la jent espantyà, da de grup lukai, da les Kümünes e C. Muntanes usitanes.