Suens ün së ciama: «Ma u me dialèt, l'è Piemuntes? E përchè; alura, tüit chi d'la piana së  di(z)ën (l) che neiti parluma diferënt da lure(i)ti(2), e për l'asént e për i nöste manere d' dì?!

Efetivamënt u noste Pais, për so che riguarda u dialet, à avü n' ëmbastardimënt duvü, sürtù, a la sua puzisiun geugrafica: l'è u prim d'la Val Vérmenagna, vënand d' la piana, l'è a l' ëmbuc dla Valada, e l'è 'co 'stèt u prim ch'a avü n'ënfluënsa dai dialet d'la piana e da la cultüra Piemuntesa.

A Rubilant giò d' menu. En efèt së sënt 'nco dì: «isì» au post d'«si», mëntre da neiti mac pi che i vej dì; së sënt 'ncò dì «gnënt» au post du «nèn» Piemuntés, «gnënt» che au Vërnant diventa «nënt» e co a Vudiër, in Val Ges, e d'ejti 'ncò.

[Na vira, diziën: «andà 'n Piemunt» o «Calà 'n Piemunt»; për di «Calà a la piana» ma së dizia d'co: «Parlà du «nèn» pér dì: «Piemuntes»; venia da la chëstiun che gnün 'nt'i valade döurava «nèn» për di «non»; a Vignöl e Sërvasca diën «gnin»; 'n 'Val Varacia, Maira ecc. «Rén» e 'nt'i post che u döuravën era pà «nèn» ma «nén» cun la «e» ben sarà] (3).

A ü Vërnant u dialèt, për ezëmpi, s'è mantenü 'nco pi pür, sëmpe e mac për 'na chëstiun geugrafica: l'è pi pür përchè l'è pi aut u pais, l'è pi d' mal fà u cumersi, j è menu 'scambi d'cultüra.

L'è gnënt che cun so mi vöi ese crezü cuntrari a l' ëscambi d'cultüra, sëmplicemënt vöi fa prëzënt u rizig d'fà d' mesciüre cura due lënghe, parlè ma gnënt 'scrite,vénën a 'scuntra-se.

Crezu, sëns aute, che saria mei döurà e cugnuse due lënghe, pitöst che 'na «lënga» che l'è a caval tra üna e l'auta e l'è ní üna ni l'auta.

U noste dialet, u Rucaviunes, l'è 'na mësciüra tra Piemuntes e Usitan, parej ma dizìu giüsta d'sure.

Se vüzuma purtà d' nümbre, puzuma dì che à u 50% d'Usitan e u 50% d'Piemuntes, parej 'ma së  parla üra nt'ù 1978.

Se neiti, però, prüvuma a parlà parej 'ma parlaven i nösti vej, veguma che u raport cambìa e ven a ese: 60% d'Usitan e 40% d'Piemuntes.

So 'sì dimustra chiaramënt chëlla che l'era la nosta lénga mare; ma purtuma d'ezëmpi:

'Na vira se dizia:

mur; 'schërlënt; gaucia; sulét(a); dreita; gnënt; tund (3), asiëtta; gai; dìürmiuze; mutria; 'mbrasabosc; raie..

Ura j é gio d' gënt che di:

facia, lücid, snista;sul(a); destra (au masim drita); nen; piàt; bianc;primule; parlantina; edera; rutaie;...

Së fuma atënsiun, però, 'ncò üra neiti döuruma 'ste parole, curëntemënt, sürtù cura dizuma serte "manere d'dì: për ezëpimpi:

«Ho alzato questa cassa con la mano sinistra»

«E' ausà 'sta càsia d'man gaucia».

Mëntre dizuma për ezëmpi: «Vai a sinistra» «Và a snista» e gnënt «Và a gaucia» propi për l'ënflüënsa du Piemuntes che s'a mac pi lasà, a testimuniansa d'so che diu, 'na «manera d' dì».

Aule ezëmpi: «merlu gai!» 'na batüa satirica abastansa döurà da neiti; leteralmënt vüzaría di «merlo bianco» ma tüit  për dì «bianco», diën «bianc» e gnënt «gai».

 

Cura së canta la «bela bërgera» a'na serta mira se tröva: «cun la viula 'n man» che üra tüit cantën «viola» pënsand che së trate d' che strümënt che smia au viulin, mëntre u noste bergè sona la «viula» d'mbone, në strümënt üra d'mal trüvà ma che 'na vira, j erën en pitöst a sona-u e l'era piazënt a 'scuta-se.

L'è 'mpurtant, për so, sëcund mi, drüvërtà veramënt i öj për la prima vira sü 'stu prublema e veghe cuma püzuma ricüperà u «noste Usitan» a parte dau Rucaviunes.

 

Sërte manere d 'dì, sun 'stète tramandè pitöst fedelmënt; për ezëmpi «da lögn» për dì «lontano» au post du «luntan» piemuntes. Üra veguma che 'n tüit i pais Usitan, unda la lënga s'è cunservà pi püra, se dì: «da luegn», val a di: la «o» l'era 'n urigin «üe». Ezëmpi:

 

Rucaviunes Usitan

föc; öli; füec; üeli; üej;

öj; öt; üeit; üets;

nöt; giöc; nüeit; nüets;

cöt.... ecc. giüec

cüeit, cüets....ecc.

 

Sigür che «fiöl» se pöl gën dì «fiüel» pérchè «fiö» l'è piemuntes, da neiti, en Usitan, se dì: «fì» e i sun pà d' chëstiun!

L'articul «u» l'era 'n urigin «lu».

Difatti neiti dizariën «u prà», «u pan» mëntre saria pi giüst dì «lu pra» «lu pan» (4).

Suens «ca» à rempiasà «cia» per enflüensa piemunteza:

 

Rucaviunes Usitan

caminà ciaminà; tsaminà

caud ciaud; tsaud

can cian; cion; tsan

 

 

La fraze: «Quegli uomini camminavano chiusi nelle loro mantelline e cantavano per tenersi allegri in quella notte senza luna» 'nt 'u Rucaviunes d'üra saria:

«Chi ömi caminavën sarè dins i sö (5) mantèj e cantevën për teni-se alegre 'n che nöt sënsa lüna» n' Piemuntes saria:

«Cuj omini a caminau sarà 'n drintra a le sue mantli-ne per ten-se alegher 'n cula nöit sensa lu-na».

I nösti vej ariën dit: «Chi ömi ciaminavën sarè dins i sö mantèj e cientavën për teni-se alegre 'n che nüeit sënsa lüna».

Sigür che i sariën 'ncò nümbruze coze da pià 'n cunsiderasiun. D'eiti nöm sun diferënt, cuma püzaria ese për ez.: «sulei» au post du noste «sul» o «nëvera» (cuma diën i ejti pais d'la Val Vermenagna e d' cò d'ejti pais d'aute Valade) për dì «fioca», ma saria d'mal a fa-se 'n «repulisti» tüt 'n 'na vira sulëta du noste dialet, sürtu cura së trata d'cambià d'parole, che üra sun intrè-te a fa part du noste «langage» cumün; l'è mei fa 'n pas a la vira e sërcà d'ësfrütà so che u bunör s'à 'ncò lasà d'bon, pür e 'seclënt!

 

GIANNI G.

 

(1) Sënsa parentesi i furme pi döurè; I «diën» l'è, sëns aute, pì cumün.

(2) LUREITI e LURÈTI; scazi istes për u maschil.

LURÈTE pér u feminil. sëns aute.

(3) S' pöl co acënase isi u prublema du «chiel» Piemuntea per dì u «lei» Italian; da neiti l'è 'mpusibul tradüj u «Lei» cun le nosta tersa përsuna singulara saria:

«Cel» o «El» o «Ele» o «Néle» 'ma diën 'n d'eite Valade. En Usitan, 'n efét, se döura u «Vus», u curispudënt du «Voi» Italian; l'è 'na furma particulara: për dì «Voi» 'ntendü cuma «Lei» j è u «Vus» (u noste «Vui»); për dì «Voi», la sëcunda persuna plürala j è «Vuzauti» (u noste «Veiti»). Che finëssa!

3) «'Mpajà i tund»: lett. «impagliare I piatti» col senso di: andarsene.

4) A Vignöl 'n Val 'Stüra, a Blins, a Mel e d'aute post 'n Val Varacio, dizariën: «Mon» «Pon»; «pion» ecc... (mano, pane, piano).

5) La «o» singulara, au plüral, vën dita«ö»- ez. «ome» s. - «ömi» plur. «noste» - «nösti».