I giochi per bambini piccoli.

-Ifilh faxìën dë viroulhét, talhavën na boubino pé butavën ën bërchot dëdin, la viravo, pé faxìën virà sa boncho ou si scanh, "Garò coumo la viro, véou quì lou viroulhét, lhi dounò l'ondi", e lour i prouvavën dëcò.

 

I giochi di imitazione e di costruzione.

Le téte - le bambole.

-Për méc përne n'ëstraç e pé groupalou quì, faxìën lou col e pé l'éro jò na této.

-Le téte, butavën unno dë nouste barëtte dë fil, bou i braç ëmboutì, më rëcordou dë mamo quë lou avìo fach, la couziduro për i dé;  e sëmpre bou le cote.

Le mizounëtte e le vache - le casette e le mucche.

-Faxìën dë vache bou dë bosc, talhavën na frizo, lhi faxìën lhi corn e... carcunne le faxìën jalhe, bou dë bouisoun, e pé pé le faxìën magaro ruzà "Véou aqui quë le së dan, unno pourso outtro, l' aoutro pourso içai" .

•-Facho bou n' ëstélo rioundo méc ën pou  piato da na part, quë réste lou courdin: lou courdin al col. Moun al la mënavo al tor da Flip Peroulin, e aval i faxìo jò.

•-Faxìën le vache bou na triffoulo ën pou pì groso, ën trifoulot për testo e pé dë bërchot për le schombe. E cò béle bou lou cul dal chalabrùëlh.

I subiét - i fischietti. Sempre i maschietti costruivano fischietti con le goùëre (salice bianco).

-primmo ënta savo, le batìën, pé subiavën aval la pëlalho, faxìën dë subiét.

Chi ne era capace fischiava anche con un filo d'erba o con pollice e indice in bocca.

Fountane - fontanelle. In estate con i rami di salice oppure con il gambo dei chalabrùëlh, cavi all'interno, i bambini costruivano "tubi" e si divertivano a farvi scorrere l'acqua in prossimità di ruscelli, sorgenti o fossi.

-Bou i chalabrùëlh i mënavën l'àigo, i faxìën le fountane. 

Sguich. In estate, sempre con i chalabrùëlh, cavi al centro, si costruivano dei "tubi", li si riempivano d'acqua e ci si spruzzava l'acqua a vicenda.

Pistole e fuxil - pistole e fucili. I ragazzini costruivano cerbottane con rami di sambuco, cavi all'interno; poi vi mettevano delle "pallottole" di canapa, che venivano "sparate" con un bastoncino. -Faxìën dë pistole bou dë sambuc, i faxìën quële paloloule dë charbou. Pé pousavën aval dëdin, la  faxìo pouff! picont, bou ën cozou dëdin, just, butavën ëncà bën dë charbou quë lh'intré pa nën d'ario...soutavo lùënh.

Fléche - fionde. Un ramo a Y e due elastici era ciò che serviva per confezionare una fionda, con cui colpire gli uccellini.

-Faxìën na fourcho, pé i stachavën dui alastic, pé butavën dé pèire aquì faxìën le fleche për tirà ai pasarot, ai merlou.

Chapel e brasëlè, ourchin e spille.

-I bouchin de reuze sarvage lhi ënfilavën bou na busco, ma charìo avé dë fourtuno, pé ultimament faxìën pé jò bou dë fil e la gullho, dë coulane, dë brasalè. Nous anavën ën pasturo, Nin pourtavo carcozo a tacounà pé bou lou fil, alouro culhìën pounbarlet, ilh i faxìo cùëlhe tuch istés, pé pé bou la gullho lhi ënfilavo, bou lou fil, i faxìo le coulane, dì "Euiro t'ën faou unno d' aquillhi rou, euiro cùëlh tuch aquillhi malmeuir, n' ën faxén unno d'aqui' malmeuir, vérdo" .

 

L'osservazione della natura.

-Lhi squioupateste lhi faxìën squioupà quì sa front. Lhi lumme soufiavën. Désout, la chombo virave val faxìe dë risoulin.

Chuchà lhi çëttou e le vioulëtte. - Succhiare l'acetosa e le violette. I bambini si divertivano a succhiare il nettare di alcuni fiori: lhi çettou, le vioulëtte, i chucchou, le chardousse, lou pon dal cucù.

-Chuchavën i chucchou, qui trafùëlh gro, gavavën e pé chuchavën. Dì quë l' éro lou mél. Le chardousse le pëlavën, gavavën toutte le spounhe e pé lhi minjavën lou dëdin, lou trou. E lou pon dal cucù... E roumpiën lhi piàie la çimmo, pé la savo mountavo anavën bërlicà couqui, dixìën quë l' éro lou mel. La rëgaliççio de roche, culhìën pé mastiavën couquì: eh, avìën pa nën, ni caramele ni... Siavën, troubavën d'aquëlle nià d'aquëlle bëllhe nìëre, lhi gavavën vio lon qu' éro brut pé pré chuchavën lou mél.

Chapà cavalëtte, misounìëre e catarine - Acchiappare cavallette, lucciole e coccinelle.

-Le misounìëre lhi courìën apré, ma së le touchave le crëpavën subbit.

-Misounìëro vën vën/ mì të daou ën boucoun dë fën / mì të daou ën boucoun dë palho / mì të snhacou a la muralho.

-Chapavën le catarine, le tënìën moumënt ënta mon, pè dixìën "Catarino volo volo / mi të moustrou la vio d'ëscolo / tu më moustrës la vio dal Paradis / catarino volo volo ën Paradis", pè la isavën anà e garavën ëntë lh'anavo.

•-Le cavalëtte le chapavën pé countavën qui n'avìo ëncamai; le tënìën dui ou tre joùërn, pé le largavën ën pasturo, lhi dounavën d'èrbo quë le crëpëssën pa; e apré lhi dounavën lou largou ou le dounavën malhà a le jaline.

Anà për nià - Cercare nidiate.

I ragazzini facevano a gara tra chi riusciva a scoprire più nidiate: a volte mangiavano le uova, ma per lo più aspettavano che gli uccellini schiudessero per portarseli a casa e tentare di allevarli: tentativo che finiva generalmente con la morte delle bestiole. Solo pochi esemplari di merlo e gazza sopravvivevano in cattività.

-Lh' éro la grizëtto, la carousëtto, la përdiç... Pé dixìën "Mì n'ën sai deç", e l' aoutre "Mi n'ën sai douxxe, mi n' ën sai ëncamai quë vou". Eh, dë viage quë la lh'ò përnìën lh'ùou lhi cucavën, dë viage roumpìën un pé ar l' éro couëiç ,pouìën pa pui cucalhi. Anavën vèire lhi sfrunhot, rampiavën moun së lh'arbou anà vèire la nià, dë viage quë la lh'ò "Ah, i soun ëncà pëchit, lhi përnén pa ënca, i soun ëncà patanù,lh'an méc le piumme". Pé anave apré, magaro lou nì éro vùët, 1h' uzél érën jò sfrunhò.

-Lhi butavën ënta gabrio, ma pé i së ënlëvavën pa, i crëpavën. N' éro méc carcun quë s' ënlëvavo. Lh' éro Carlin Barbaiot qu' avìo lou gai, Méni Juvin n'avìo tëngù un na peço. I gai dì qu' i së ënlëvavën.

 

I giochi in casa durante le veglie.

La sera, durante le veglie, quando non si poteva stare fuori, i bambini giocavano con i pochi giochi di società disponibili. Le bambine giocavano con le bambole o imparavano a lavorare ai ferri (fa chaouço); i maschietti giocavano con le trottole, faxìën virà le sotoule, o cominciavano a giocare a carte. Altri giochi di società erano la dama, grìssio (tela) e la tombola. "Juavën a lh'outò. Ai loutò. Cont avè outto na filo faxè quino. Tuch, tuch, dë séro, d'uvèrn, anavën aval ënt ëstabi, juavën a lh'outò...".

Ascoltavano le "storie" raccontate dagli anziani, "ma lou pì qu'i nou countavën l' éro de masque e di mort quë nou faxìo pòou, ëncalavën pa pui a vëni dùërme".

-Cont anavën vëlhà al Cantoun, lh'éro Catlin-o, i nou faxìo sëmpe pòou: countavo dë Balengou e Mazèrou quë lh' èrën ënt la barmo dë Bërtourel e së salhìën... s' i nou chapavën...".

I più grandi trascorrevano le serate radunandosi nelle stalle: durante le veglie" si giocava e si facevano scherzi, come ad esempio cercare di fare in modo che uno del gruppo si macchiasse con la fuliggine, e si svolgevano dei giochi . Delle veglie e dei giochi ivi praticati si è già parlato nel Quaderno n. 5, "Ostana: la porta nascosta", 2001, pagg. 48 e segg. Di seguito si riporta brevemente la loro descrizione, allo scopo di rendere più completa la trattazione dei giochi: per le filastrocche complete, si rimanda a quel testo.

Garoullo - Zoccolo. I giocatori sono disposti in cerchio, seduti o inginocchiati l'uno accanto all'altro, e si passano un bastoncino (o uno zoccolo) dietro la schiena o sotto le gambe; uno, che resta fuori, deve cercarlo e intercettarlo: se non lo trova riceve dei "colpetti" con il legnetto.

-Ah pasà dërèire e pé i dounavën tonte stroge e un quë lou sërchavo... quél aquì quë sërchavo la garoullo al së përnìo dë crép da cà dal diaou. Dë bote dë l' unfèrn, al së përnìo!

Mon chaoudo - Mano calda. Un giocatore porge la manorivolta all'insù mettendola dietro la schiena per non vedere, un altro gli batte il palmo sul suo, e il primo deve indovinare chi è stato.

-Mon chaoudo l' éro parelh, i picavën su fin  qu' i la schoudavën!

Pàssero - La passera. I giocatori si chiamano l'un l'altro recitando la filastrocca, e chi non è attento quando viene chiamato, deve fare la penitenza.

-Passero voulin volavo, së quel tal anavo, e pé pré quel aquì i faxìën fa na penitënçio, lou mandavën bisà n' aoutre magaro.

Favo favëtto - Fava favetta. Un giocatore, al centro, passa da un giocatore all'altro con una fava all'interno delle mani giunte recitando una filastrocca

-Favo favëtto, sèi pa ëntë la rëmëttou, favo favà, sèi pa ëntë l' ai isà e la lascia cadere fra le mani di uno di essi, disposti in cerchio o in fila, mentre un altro giocatore, all'esterno del gruppo, deve indovinare dove si trova la fava: se non indovina deve fare penitenza.

Cour tour Trabisour.

Chò chò barichò.

Lou crin - il maiale.

Punh punhét. - Pugno pugnetto.

Bèico - Guarda.

 

I giochi di movimento

-E la diamënjo, salhìën, nous anavën sal Pion da Charm ou për le Bialìëre, pé juavën a la quiàou, juavën a souteuzo, faxìën l'attenti ..., juavën, squërsavën, riìën. Ma së no... chantavën na chançoun.

Trëlhà - Correre.

-Apré anavën trëlhà, la diamënjo méc pitost anavën... trëlhà sal Pion da Charm. Nous qu' érën a le mèire içì, e lh' àoutri a la Crouç dal Sère. Trëlhà nous lhi dixìën, squèrsaçià parélh, juavën a la loto. Da minà e pé pré anche jò la jouvëntù anavën sëmpe. Dë viage i vënìën fin da Champanho... A la mèiro anavën pa gaire isù, pairavën pa përqué ai bon d' i travalh, ai fën... ën pou stonc e pé dë matin charìo lëvase bounouro. E lh' éro carcun, vënìën içài i durmìën sëmpre.

Cavalino - souteuzo.

-Ah, ma souteuzo, outtro për la vio de Scoste, bou Nin dë Chafriìn e Margueritto dë Peroulin, anavën fin a la Maço di Corn. E alouro Nin dë Chafriìn i faxìo parelh bou la coto, lh'avìo le faoude, i faxìo parelh bou la coto e uppp! a souteuzo.

Cavalin atenti.

-Së butano un désout e pé tuch lh' àoutri soutavën s'ëschino an'àoutre, an'àoutre an'àoutre, faxìën na filo dal diaou, soutavën un su s' ëschino dë l' àoutre, fin quë cravavën. Tout aoùttro, fin quë chaìën.

Fa arbou fourchet- Fare le capriole.

-I së rubatën bou la testo val e le schombe moun.

Soutà i machiroun e lh'Endalh - Saltare i mucchi e le file di fieno.

Soutà la cordo - Saltare la corda.

Caréo - La sedia.

Juà a la loto - Fare la lotta.

Goulase - Scivolare.

-Gavavën le brouquëtte a le çoque për goulase, lhi vìëlh nou ruzavën!

-Bërsét, butavën dui bastoun virò, pé butavën dai poustot su. Pé alé, anavën ën galero!

-Ah, i së butavën aquì bou la cartelo dësout dal cul, aval për le Frilìe! La magistro lhi gavavo le schaouçe, i le faxìo suà a l' ëstuo!

-Cont érën jò gront, jouvëntù, së goulavën bou lou bèrs, tré ou cat për viage, e bou ën bastoun gro courno lou viròou dal fën faxìën da frèn; së chapavën a le manëtte e pé aval për lh'Ui Dërèire!

-Anavën, ma cò le vìëlhe bou nous, pa méc le jouve, anavën goulase al char da luna sa lìo!

 

I giochi di regole.

Roc - Strëméto - Nascondino.

Chatoulorbo - Moscacieca

-Chatoulorbo faxìën fa dui vir pé dëvìës anà ilai, butavën na cozo së la caréo, ou na caramelo, ou le chastanhe pëlà. Ganhavës pé na chastanho ou doue e pé magaro dui ou tre vir quë faxìës, magaro criìës d' ése içì e ënveche ar l'éro tout ilai.

-Anavën outtro për la vio dal Sërét. Alouro a un lhi butavën lou fasoulat a lh'ùëlh, e pé pré toutto l'ëscouadro qu'érën, s' érën ùëch ou sìës ou catre, e un ero lou nummer un, prougressiou; alouro un lhi faxìo fa lou vir e pé lhi dixìën,: "Quë nummër vostu?". "Vèi lou dui". Alouro lhi faxìën fa dui vir. Pé dëvìën anà outtro sërchà cal éro lou dui, cherti viage vou avìe lou catre a ou ëmbraçavo vou. No pa chatoulorbo, l' éro diferent.

I cat cantoun - I quattro angoli.

La quiàou - La chiave.

 

I giochi di regole e di abilità.

L'arboulét - L'alberello.

Cagou.

-Ënt al bon lhi aoutri, onhidun avìo ën përtui, ënt al bon quë l' àoutre courìo gatavën, gavavën le moutte dal përtui. E coummo l' aoutre rubavo, së butavo sal përtui bou lou bastoun, alouro pouìe pà pui gatà, pouìe pa pui pourtalhi vio la robo. Pé, cont avìe finì dë juà, charìo umpe lou përtui. E quél quë n'avìo pà proù për umpe lou përtui, faxìo la pënitënço.

-Onhidùn avìo sa tompo, e mì qu' avìou fa chèire lou bastoun gavàou la tompo a vou, pé rëstave sënço èrbo, vol dì na moutto... tiravën vio na moutto; së la më pourtavo a mì, stoupàou ma tompo. E alouro quél aquì quë rusisìo mai a fa picà, alouro faxìën dë tompe, pé i faxìën pourtà le moutte s' ëschino ënt' a tompo dë l' àoutre, ou bou le dënt cherti viaggi... a cat schombe.

L'ëspirino - L'aspirina.

Sotoule - Trottole.

ntë la lh' éro de guiaçouire, la néou foundìo e jalavo

-Avìën butò na belo pèiro, larjo, facho ën pou a counco, pioumenou piano, anavën juà isù nous.

Tuzou.

-Juà a tuzou, juave a tiralolhì su së lh'aoutre, charìo propi chapalo, qu' i baté su. Faxìën virà aquì bou la cordo, la tapave, e së pouìe chapà quëlo dë l'avërsari: lhi limavën la çimmo quì dë fère quë viro, lou tuzou, limavën quë la fou bën agù. Dë viage quë la 1h' ò la squiapave: "Ah, l'ai chapà!"

Braç dë fère - Braccio di ferro.

Juà a le bie - Giocare a biglie.  

-Avìën dé bie grose, bie chatà. Faxìën ën përtui aquì e charìo fale anà aquì dëdin, ënt' al teuch.

Crouchoun.

-Butavën ën bastoun drech bou ën chapel pëndu, na galoto. I butavën lou couchoun aquì dëdin, ën toc dë pon, pé më recordou pa pui, i faxìën voulà vìo lou crouchoun. Quel qu' éro bon minjavo, e lh'aoutri garavën la luno!

-Faxìën tout dë crouchoun grò parelh, e dë viage lhi ganhavën tutto la marëndo qu'ar l'avìo, l'aoutre.

Tirà la cordo -Tiro alla fune.

I palét.

Juà a braçe - Giocare a bracciate.

-Faxënt chaouço un tiravo lou fil, praticamënt përne la chaouço da la mon drëccho e pé ton quë vai voste braç, pé faxìën na basto a la lano, juavën parelh qui rubavo pì test.

 

I giochi d'azzardo

-Ah, s' i nou chapavën i nou ounhìën, juà ai sordi, i voulìën pa. Faxìën tout da strëmò. Më rëcordou ën viage lh' éro Jan dë Chio juavo a bate içì a la mizoun dë Marì Simoun. Soun pare é rubò val, ar l' éro ilai qu' al avìo lou sordi qu' al mëzuravo s'al avìo ganhò ou pa,: ar l' é rubò outtro, ar l' éro quì sgranhò, ar lhi fout ën patoun sa testo, al lou tapo ën tero a mourabouchoun. Pé s' é garì ousò, ò pré vio dë couërso!

-Juavën a le Scoste, anavën outtro al Pouzòou, juavën fort! Tiravën lhi doubbi , dui sordi. Juavën ën sordi ou dui, carcun bou cat sordi, ma poqui.

Riggo - Riga.

-S'anò dapè sè lou prim, ëndëvinò testo ou crouç, lh' ò tuch lhi sordi; ënveche së sè lou couàrt ou lou couint dë sordi la n'ò pa pui gàire. Cont juavën tontou faxìën anà la chapëlà. Përquè tuch volën ese lhi prim, pì dapè, alouro tiravën sëmpre, ton quë lh' avìën dë sordi.

Bate - Battere.

-Batìën ënt l'ùi... batìën sëmpe sal bosc. Aquì a la porto dë Sant'Ëntoni lh' éro toutto la tompo aquì, qu'i juàvën a baie, i juàvën sëmpe quì.

La mare - La madre.

 

I giochi di carte.

-Lh'anavën sëmpre juà a boùëru, i juavën i sordi. Lh'anavën juà ilai dësout de Roche Samicoulaou pé i juavën lhi prò da én chalabrùelh a l' aoutre, i juavën quël prò aquì da quel chalabrùëlh aquì an aquél ilai!

-Aquél dë san Bernart quë juavo a boùërou, avìo malhò tuch i prò, tout, i sordi parlëmne nën. Pé ar l'avìo méc doue crave e ar l'avio doue minà pëchit, alouro ar l' ò ënca pérdù le crave. Cont quél qu'avìo ganhò é anò për përne le crave, lhi vëxin l'an maltratò: "Astu lou courage dë pourtalhi vìo le crave e fas mùëre dë fam le minà?". Alouro al lh'ò pé pa prese.

Dex-e-meç - Dieci e mezzo.

Set e meç - Sette e mezzo.

La belo bionco - La bella bianca.

-Vouziaoutri pountò sa primo filo isù, e alouro së d' ën miro dë vostro carto la vën ën deç pé n' as dësout, fai trëntun, quel aquì ò ganhò, ënveche së lhi vën méc doue figure e ën set ou ën çinc fai méc vinteçinc ou vinteset: lou pì aout ganho, vio. Alouro quel aquì quë fai anà lou maç prën lhi sordi e pago quel aquì. E s'i ganhën tuch e él ganho pa alouro char qu al pague dë sa sacocho.

Boùërou e bancò.

Diaou - Diavolo.

Juà a la moùéro- La morra.

-Sa tàoulo, bele ën pasturo amoun isù së dëmouravën sëmpre. Lhi vënìo moun qui dë Banhuël... Ënt' ëstabi, sal bonc, ou ënti prò, butavën ën sac.

-Si si, a toutte le féste juàvën a la moùëro. Jò dë matin! Juàvën toutta la nùëch. Si si, fin qu' i përdìën, i së schoudavën! E i juàvën na boutto, tonte partìe. Lh' ò quillhi fàous quë strëmmën lhi dé, i tirën ëntramëntìe i combiën...

-A la festo lhi mountavo l' ostou e finì la mësso... alé: i tiravën foro la mait da ëntal foùërn e tuch ilai a bate la moùëro. Fin quë lh'avìën toutte le jounte quë sinavën...

-A Champanho i batìën ëntal prò: lh'avìën tuch le mon ounfie përqué bate së la téro dì quë la fai pì mal quë bate sal bosc. No sordi no, juavën da beve, le boutte si.

 

Juà a le boche - Giocare a bocce.

-Sal Pion dal Sère lh'éro lou jùëc isù, lh'éro le boche dë bosc, juavën isù, la diaménjo.

-A la Villo, finì la Mësso anavën juà a le boche da Paquét. 

 

Testimonianze:

Chèrou Bouderi (Chiaffredo Bertorello, n. 1937), reg. gennaio 2005, Paesana.

Emma dë Giuiàoudou dë Tot (Emma Lombardo, n. 1936), informazioni orali, 2008.

Jouzeppe dë Chafriìn (Giuseppe Flesia, n. 1949), reg. 28/8/2000, Ostana.

Iouccha dë Chafriìn (Maria Angela Flesia, n. 1938), reg. gennaio 2004, Paesana.

Lino dar Lonc (Maddalena Chiri, 1920), reg. settembre 2003, Ostana.

Mariouccha dë Notou Miclin (Mariuccia Raso, n. 1936), reg. marzo 2008, Paesana.

Méni Bouderi (Domenico Bertorello, n. 1928), reg. 2003, Ostana; 2008, Paesana.

Miquél dë Lino (Michele Chiri, n. 1946), reg. 14/08/2000, Ostana.

Nino da Salo (Caterina Bovero, n. 1920), reg. settembre 2000; settembre 2003, Ostana.

Nino dal Bél (Domenica Genre, 1919- 2006), reg. 28/08/2000, Ostana.

Pin dë Simoundin (Giuseppe Bertorello, n. 1938), reg. gennaio 2004, Paesana.

Vitourino dal Mori (Vittorina Raso, n. 1926), reg. 12/04/06, marzo 2004, Paesana.