Cont sè jouve, jouvëntù, bou pa nën ou dëvertisè e... sëntè monc la stanquitò. Ën viage vëlhavën, faxìën rëçinoun e anavën balà. E chantavën, chantavën sëmpre.

Il termine jouvëntù, alla modo d'Oustano, indica il gruppo dei giovani (non è usato quindi in senso astratto): quel gruppo di età, approssimativamente compreso tra i 16 e i 30 anni, ma da cui si è esclusi automaticamente appena sposati, che è protagonista di scherzi, balli, cenoni, veglie ed è autorizzato ad approfittare della propria giovinezza per divertirsi: ragazzi e ragazze abbastanza grandi per poter essere autonomi ma ancora privi del peso delle responsabilità dovute ad una famiglia propria.

Come gran parte delle attività tradizionali, anche gli usi legati ai passatempi e ai festeggiamenti tipici della gioventù sono perdurate fino agli anni Cinquanta - Sessanta, per poi scomparire pian piano con la massiccia emigrazione che ha interessato Ostana, come altri paesi di montagna, in quel periodo. Parallelamente, con l'avvento del turismo, si sono fatti più frequenti altri intrattenimenti e svaghi, come le prime escursioni in montagna e lo sci.

 

Le vëlhà.

Le vëlhà erano un momento di aggregazione e di socializzazione. Si svolgevano nelle stalle, unico locale costantemente riscaldato; nelle stalle si ritrovavano le donne per filare, fare maglia, rammendare o semplicemente discorrere e gli uomini per passare la serata in compagnia.

-Le pì bele vëlhà l' é cont avìën da dëstëlhà e cont avìën da filà dëcò, tout al quiar dar lumme! Filavën coumò dë danà.

-Alouro aquì dë gronde vëlhà fin a mexo nùëch ou vai sabé fin a couro; ën lumënét faxìo méc na fiamo parélh, méc dës fëmne cont anavën filà, e lh'om quillhi qu' érën pi cozou lh'anavën juà a le carte d'içì e d' aquì, lh'anavën sëmpre juà a boùërou isù ënt ëstabi bou moun pare.

-Anavën ënta bourgà, ënt lhi ëstabi, ënt la lh' éro dës fillhe, set ou ùëch filh a vëlhà, cò l' éro fa l' amour!

I ragazzi venivano a vegliare anche da Crissolo, da Ciampagna. da Oncino; i Lirou (quelli delle borgate alte di Paesana) specialmente ai Ciampetti e alla Ruà.

Se un giovanotto era interessato ad una ragazza, dopo un po' gli amici se ne andavano e lo lasciavano solo con lei.

-Alouro i së butavën d'acorde, lh'anavën troubà carqui s'fillhe, ënt chèrti post magaro n' éro méc unno, ou n' éro dë pì, n' éro doue ou tré sore. Së lh'éro carcun qu' avìo carqui simpatìe, quél aquì alouro, lh'àoutri anavën vio, él al së fërmavo ëncà ën moumënt apré: lou calinhàire, vio.

-Mi érou anò mënà Pinot, al anavo bou Nino. Érën jò d'acorde, anavën vëlhà nous dui, na pëço pé mi troubàou n' ëscuzo, anàou vio.

-Faxìën dë vëlhade pé squërsavën, lhi faxìën dë squèrs ai filh, ën viage avìën fa salhì Chesco bramà "Caluzou, caluzou, campa jù d' eva que la camiza bruza!" e l' aoutre lh'ò tapò val na sëgëlinà d' àigo sa testo, ar l'é nò vio dësmountò: "Anò méc al diaou!". L'éro d' uvèrn, la faxìo frèit.

 

Marminéle e rëçinoun.

Le veglie rappresentavano spesso, per i ragazzi e le ragazze, l'occasione per organizzare cene in compagnia e scherzi ai danni di altri giovani, e non solo!

Ma le marachelle erano spesso un'alternativa ai tradizionali giochi, o meglio, un gioco esse stesse, sia per i bambini, sia per la jouvëntù: "Së no faxìën dë dëspréxi. Fa dë dëspréxi avìën pa damonco qu' i nou moustrëssën".

-Anque méc da minà fa dë marminéle. Anavën bërlicà la fiour praquì. Toni e Janin, quë dë viage al m'ò countò...Lou jari éro ënta jarioùiro, i bëvìën la fiour e pé i butavén lou jari quì, i lou sbatìën bën bën për fa vèire quë l' éro lou jari.

-Nous anavën ën pasturo amoun aquì. Sëntìën chantà na jalino: "Ah 1'é pa lùënh" , anavën garì sërchà l'ùou...

-Apré cont érën jò jouvëntù alouro... ma cont érën jò jouvëntù, couioùn! Faxìën dë dëspréxi, anavën praquì pé faxìën dë çinoun, talhà lhi colh, praquì a lh' ort... E la salado. Anque anà quère dë pon ou dë froumage. Ënt rubavën, lh' éro méc toummo e brouç ënlouro. Sëmpe bën achëtò, eh!, përqué quë la jouvëntù la së costumavo. Faxìën carque chouqque. Anche nous s'fillhe, eh! Përqué... pré riìën. Përnìën ën pintoun dë vin, magaro lou ënçucravën, për pouése... për poué rire.

-I së butavën d' acorde, un anavo ënt ën post e l' àoutre ënt l'àoutre, e pé mì prëzëmpi anavou da Fli' Fantoun e lh' àoutri vënìën da mì. Pé, joqquë, pouìén pa réclamà!

-Isavën sëmpe tout dubèrt. Bou nous i ruzavën, i rounhavën bandò, ma pe pré ëntra dë lour "Ahi, qu'ouléou, i fan fésto".

-Mì më rëcordou dë Mëquin bounanimo, quële ën pò pì vìëlhe, lh' anavën roubalhi i colh al prèire... pé i faxìën la salalo.

-Érën anò vëlhà isù bou Litto e alouro lh'ò dich: "Lou vél ò vançò ën pou dë lach, ai fa ën toumin e ën pou dë brou". Alouro apré sén salhì dron, lh' avén là foro la toummo e lou brouç. Pé sén mai anò n'aoutre séro, pé alouro sén anò foro vèire së la lh' éro la luno, Jan lhi dì a Litto: "La voùërp vai dëforo, vai ën pou vèire së no i të portën mai vio la toummo" . La voùërp sërìou istò mì. Quel séro aquì avén pa pougù pourtalhi vio nën.

-Lh' érën anò da Chè dë Pinolhou, i sabìën quë al lh'éro rubò ën boutalin dë vin, alouro i soun anò bou lou sëgëlin, lh'an pré lon qu' i pouìën bou lou sëgëlin, e volà. E ën viage avìën dich d'analhi përne lhi colh a Nino da Salo, pé lh'an fach la salado aquì a ma mizoun, e le coste di colh i lh'an tapà dëforo. E 1'ëndëmon Nino vën aval aquì: "Iaséro, i soun aname quère dë colh. Sabéou qui l'é vou?" . "Oh no no, sèi nhèntë". "Lh'ò le coste qui. La sërè pé ëncà lhi mìe quillhi quì!". Ma apré i m' avìo dich: "Fai pa nën, faxìën cò jò nouziaoutri parélh, basto méc quë ruvinesse pa l' aouto resto".

-Lou pì qu'anavën përne la fiour, lou lach e lou vin; ou dasënò anque dë cunilh ou jaline, d'ùou; la chicoulato dëcò cont la n' éro, e lhi salam, carcozo parélh, e lhi pruç. Avìën na cabaçà dë pruç, però logicamënt mì i m'an mandò a përne la chicoulato a Flipét, e ëntramëntìe i soun aname përne lhi pruç a mì. Mi e Miquél Jëvin sén anò përne la chicoulato a Flipét e Flipét e rubò ëntal bon, ar l'ò quiavò 1'ùi, e nous sén ìstò quiavò dëdin. Ma pé bouneur, l' éro dëcò d'aquëlle quiaveuire quë së dësquiavavën dëcò dë për dëdin... Dal 60, anque 70, anque cont érou jò a Turin, faxìën ëncà sëmpre couquì, cont vënìën amoun. Érën cò anò a përne na jalino isù a la Ruà bou Marìo Juano, pé érën anò val a san Bërnart, ilèn bou Modesto, e Modesto avìo méc na pelo groso parélh, avén butò toutto la nùëch a falo còire, ën toc për viage.

-Chérti viage faxìën tuch ënsëmmou, ma chèrti viage lhi filh magaro coumbinavën tra dë lour e ën viage lh'érën bou Minot, i coumbinavën: "Faxén le barote stousero... dixén pa nën a les fillhe" . E nous carcozo avìën sabù e... parélh sén analhi pourtà vìo le castanhe e pe pré avén fa nous le barote!

-Anavën, s' umpìën lhi sëgëlin, pé vërnìën vio, scountravën ën filh qu'anavo outtro, nou faxìo vërsà l'àigo. Charìo mai tournà arèire. Touërno spëtà dë umpìlou.

-Së troubavën ënt d'ëstabi pé coumbinavën carcozo, magaro carcun qu'érën pa anavën fa dë dëspréxi: lh'éro Toni bounanimo: anavën falhi dë dëspréxi, magaro lhi dësfaxìën lou lìëch, dëstëndìën lhi linçol amoun për lhi prò isù: lh' avìën tuch pëndù moun sal fràise dë Flip Boudriét! Opuro anavën butalhi ën gatin d' àigo dësout, qual ané coujase quì... Tout dë squèrs parélh. Së no, së sabìën ënt carqui stabi quë lh'érën, anavën baralhi dëdin. Lh' éro magaro ën filh e na ftllho quë vëlhavën aquì, e nou tacavo le çinc minutte, anavën bou no baro. Tounin, bounanimo, ar l' é 'nanou sërà ilèn a cò d'Arnésto. Pé pré, tiront, lou cozou s' é schancò, ar l' é cheuit e... l'avén vist! Së no i nou sëravën dëdin pé pouìën pa pùi salhì. Fin quë carcun vënguëssën délibéranou.

-Squèrs i n'an sëmpre fach tonti... ën viage érën acchì ënta mizoun dë Tounin Bëpin e avìën fats rëçinoun tra nouziaoutre s'fillhe e lhi filh soun vëngunou chavà dëdin: i nou an chavò dëdin e lh' an pourtò vìo la chaou e alouro nous coumo fa... avén sërchò na cordo, avén sëmpre groupò e pe pré së sén calò val unno për viatze për la fënestro...

-I s'oufëndìen pa, ën viage Chafrè dë Martinot, érën anò për butalhi d' urtìe ëntal lìëch, al durmìo ént la fënìëro e ar l'avìo lou dësvëlharin, méc quë l' éro scur, lh'avén schapò lou dësvélharin ën tonti toc... avén dich : "Për caritò lhi butëmmo pa pui nën!" E él dixìo: "Sai pa, ma sabé méc chi l'é  qu' é vënjùmë schapà lou dësvélharin!"

-La chaìo néou, së charjavën magaro sal bèrs pé së mënavën... ën viage, a Quinëtto e a Ritto lh'an dounò l'ondi d'aquì dë Lirëtto, sal bèrs, le soun anà finì... bouneur!, lou bèrs ò virò, sënò lh'anavën ëmplacase ënta mizoun dë Minot lou Bél. Lh'an dounò l'ondi al bèrs, "Vai ëntë vos!".

-Anavën sëmpre vëlhà, dë jouvëntù, alouro carcun i curavën le cousse, bou le chandele dëdin, i butavën couquì për le vie për falhi pòou.

-Ën séro érën anò moun vëlhà, l'éro d' unvèrn, na bélo luna... sén rubò acchì a la mizoun dë Chè dë Bastion, faxén "Janin é ëncà moun acchì, lhi faxëmmo ën pou pòou?" Avén coumbinò, ma Dino s'é butà na chamizo bioncho dë Chè dë Bastion, e i s'é ëncà butà carcozo, ën linçol, pé coumò

i lou vé vënì aval alouro i lhi vën aval ëncontro ... "Oh mì mì! Le masque. le masque, le masque!" , al l'ò tacò a coùëre, ar l'avìo le çoque, le brouquëtte... le faxìën valosche!

-Toni dë Catlin-no, ën viage ar l'éro ai Champét e lh'an dich: "Sah quél quë vai quère lou vin pago pà" . E él: "Bën vaou mi" . Parélh i lh'an dounò i sordi për anà chatà ën fiascou dë vin. E pe pré aval për le Bouisounà, i së soun butò ën linçol su e coumò él arubbo aval lh'an tacò a dì "Ora pro eo" , al s'é butò a coùëre , ar l'ò rout toutte le çoque pé ar l'é rubò ma lou fiascou éro ëntìe! Al dixìo: "Ma lou fiascou l'ai pa squiapò!".