Pin Jouloumin: Chascun së faxìo lou pan cant lhi sëmëlhavo. Lou pi quë i dëgaravën l'éro d'uvèrn cant lou fourn l'éro dë mal stsaoudà: alouro magaro un fournhavo, lou dzourn d'apré n'aoute fournhavo e poulìo ese cat o çinc familhe quë së faxìën lou pan. Parélh lh'anavo pa tan dë bosc, përqué l'éro dzò gairi dzourn quë al l'éro tsaout.

 

   Pin 'd Bigat: Nourmalmënt së faxìo onhi mé; d' istà ën poou pu souvënt përqué bë la calour al mufìo.

   Rozino: Onhëdun lou faxìo për së stes, nou érian catr oou çinc in familho e lou faxarian onhi quinxe dzourn.

   Chens: Non lou faxaian ënsëmmou bë barbo Chens parélh lou faxaian pu souvënt e mindzaian sëmpe lou pan pu bon.

   Nassiou: I fournhavën pà tu lhi dzourn, cherti viadze lhi pasavo magaro deç, douxe dzourn e quë al Pasquìe lh'éro dzo 42 familhe. Dran di fën së fournhavo ëd mai, quëllo smano chì l'éro scazi sëmpe avisc e d'uvern ën poou dran dë Natal.

 

   Fredou 'd Pessi: Coumà më countiavo moun peirin, ai Canavoù, i së butavën qu'ënt la sëmano i fournhavën tuts e ën viadze a p'r un ënt la bourdzà i viscavën lou fourn përqué a viscalou lh'anavo pu dë feisine.

   Pin 'd Bacou: Cant lou fourn éro tsaout fournhavën tuts përqué coustavo menou staoudalou, lh'avìën pa dë bosc. A la Çiteito 'd tsout lh'éro sét familhe: i faxìën du, tré couintal dë pan, cant lou fourn  éro tsaout bë poc al l'anavo avanti.

 

Lou pastaian bën e lhi salhìo foro ën pan spechal.

 

   Chens: Eh jac l'ei pastà lou pan, érou ëncà mac ën ganhou, mi bë lou pooure barbo Chens. Barbo Chens më dixìo: "Vou s'é dzo fort butoou mac achì". Lou pastaian bën e lhi salhìo foro ën pan spechal. Lou pastaian ënt l'erco, tanti viadze a Bigat e carqui viadze ënt la vòouto dran dal fourn. Lh'éro lou pooure barbo Pin, l'éro ën maestrou di panatie, al faxìo lou pan propi co bon.

   Rozino: Ma mare i butavo lou creisënt 'd séro ënt l'erco e i lou sënhavo. Lou creisënt éro ën nhouquét, ën pëchit pan vìëlh qui gardavën da un a l'aoute e i lou së prëstavën. I lou gardavën ënt no bolo, la vënìo ën poou brusc: l'é cochì quë la faxìo lëvà.

   Nassiou: Lou creisënt onhëdun lou së gavavo, së carcun lou gavavo pa lou së faxìo prëstà da n'aoute: lhi butavën pien n'ëscouelo da quëllo pasto achì, la lëvà.

Lou creisënt i lou tënìën anque n'ann e pitùëst a l'umid.

   Driano: Lou creisënt lou dëstëmparian dë séro ënt ën po 'd farino e ën po d'aigo, al së faxìo ën poou pu gro e .faxarian no pëchitto pasto. Pe la s'eisavo toutto la nùëts achì, al s'ëlvavo al creisìo bën. Apré dë matin lou creisënt al l'éro bel creisù e tourno b'ën po d'aigo al së rëpastavo: së butavo d'aigo, 'd farino e la sal, faxarian piën l'erco, e së faxìo no grosso pasto.

   Pin 'd Bigat: Së butavo d'aigo tsaoudo për dëstrëmpà lou creisënt përqué l'éro no pasto e tsarìo falo vënì lìcouit ënt l'aigo. Cant lou creisënt éro bën dëstrëmprà,alé, alouro së tacavo a pastà.

 

   Driano: La pasto së dëstëmpravo, i së pistavo bë lhi punh, së pistavo lou toc gairi viadze.

 

   Chens: Faxaian lei miqque londze e lhi pan riount. Pe faxarian dëcò carqui cozou bë dë douç, ën paou dë çuccre, butaian pei coiri apré.

   Rozino: Mi më faxìou lhi tourchét, përnìou ën poou 'd pasto e alouro ma mare më dounavo pei ën poou ëd çuccre lou lhi butavou su: l'éro festo grosso!

   Nassiou: Faxìën scazi tuts dë miqque. Për lei meinà i faxìën lou couloumb, l'éro ën tettou dë pasto. I faxìën la testo. lhi bra, ën tettou e i lou butavën dëcò achì, l' ultim. Lei meinà i spëtavën lou couloumb: alouro i roumpìën ën bra, no tsambo.

 

   Driano: D'alouro quë avian feinì dë pastà e dran dë fa lhi pan, anarian përparà lou fourn.

   Pin Jouloumin: Anarian viscà lou fourn ma apré faxarian ëncà no peçço fùëc d'alouro qui faxìën pan, magaro lh'anavo ëncà doue oure a stsaoudalou.

 

   Pin 'd Bigat: S'ëntravo a gatanhaou, mi siou intrà gairi viadze pe më troubavou tro sërà. Ëntravës dëdin, lh'éro l'aoute dë foro të faxìo pasà outo lhi du brandìe (lhi du toc dë bosc pu gro quë butaves un d'apè dë l'aoute) e leisaves ën larc. Si brandìe (quë së butavën ënt al mé dal fourn e lh' érën lonc coumà la canno quë lh'iste amoun no feisino e no pilo dë bosc), lhi butavës no feisino, ën poou dë bosc poou pu fin e pre dë bosc gro fin scazi quë toutsavo la voouto. Apé salhìës foro, cant së viscavo, lh'éro lou pertù, së butavo outo dë palho o dë frizoun. Pe së la palo butavës ën papìe, pasavës outo ënt al mé di brandìe e së dounavo fùëc. Apré së dëgaravo: cant lou fourn  é tsaoud, i dixìën "Al l'à lei brae bianque". Alouro dì: "Nh'à proù"!

 

   Batisto: I viscavën lou fourn e gairi viadze i më fitsavën anà dëdin, érian dzouve e pëchit: butavou lhi toc lonc, lhi butarian ën cadre së no sello.

   Nassiou: Nou pousarian outo bë lou trënt lei.feisine ën poou pu courte, pe së tapavo lou bosc gro su, së butavo ën poou për viadze.

 

Lou rabbi, l'ëscoubà, lei taoule, la palo

 

   Nassiou: Cant i primi moun lh'érën bianc, al l'éro proù, alouro tiraian foro la brazo.

   Pin 'd Bigat: Avian lou rabbi, avìo ën toc d'as së la çimmo për tirà içai lhi mouc qu'érën pà counsumà tout e toutto la brazo quë calavo aval achì ënt al pertù.

 

   Nassiou: Quël pertuzét i lou dëmandavën lou fournét: i faxìën calà aval la brazo bë lou rabbi e i ramaçavën la çënre tout achì dëdin bë l'ëscoubà. L'ëscoubà, i lou banhavën përqué sënò al përnìo fùëc.

   Driano: L'ëscoubà l'éro fai bë no grosso baro londzo qu'avio groupà b'ën fil fere a la çimmo dë brae vielhe, dë sac o dë bërnhas brut. Ramaçarian bën lou çënre fin tan quë lou fourn al l'éro bel poulit.

   Pin 'd Bigat: Cant avian feinì dë scoubà, lou pan éro dzò tout achì prount, i l'avìën pourtà dran së lei taoule.

 

   Batisto: Sarìo pa leisà lhi pan fai tantou tëmp, lhi butavën së lei taoule. Lhi pan lhi tëën ëncaro ënt meizoun fin qui poulìën, pé cant l'éro ouro lhi pourtavën achì dapè al fourn e lhi butavën për lonc...

   Pin 'd Bigat: Nouziaouti avian cat taoule: no taoulo a p'r un faxaian du o tre viadze e pourtaian lou pan al fourn. L'éro d'as d'albro dë du sentimètre dë spësour.

   Nassiou: Nou ai Chot, onhidun avìo lei soue taoule e onhidun avìo soun rabbi, soun scoubà e sa palo. Lei taoule, l'é dë counne, l'é mënc d'as, dë counne quë dë sout i soun ën poou riounde i fan menou mal a lei spalle, londze ën tre metre a poou pré. Al fourn, nou ai Chot, për pa poujà la taoulo për tero lh'éro coumà na murëtto, ën davansal lonc.

   Chens: Nouziaouti, lei taoule lh'érën dë tuts, lei butarian dë soubbre dal fourn, quél quë fournhavo lei përnìo pe lei butavo tourno a post.

   Driano: Lei taoule së pourtavën un dran e un dërèiri e sënò arian fort lei chaparian al méç e lei pourtarian aval al fourn.

 

   Delino: Ën viadze mi e moun pare sën anà fournhà a Cò di Peirét, lh'éro la néou e da la Çiteito nh' à ën touquét: mi siou sguilhà bë ma taoulo së lei spalle, lou pan é anà tout ënt la néou. E moun pare: "Oi mimì dixé niente, dëgun véen pà". Moun pare l'à tirà foro da la néou e lou pan al l'é sta bon istes.

 

   Driano: Ilén al fourn lh'éro lou cozou a posto për poujà lei taoule: lei butarian achì d'apé dë la ganaso dal fourn e pe mëzuro bë la palo butarian dëdín lou pan. La palo dal fourn avìo ën mani lonc përqué la bruzavo a butase outo. Butavou lou pan su së la palo e quël qu'éro chì ënfournavo.

   Nassiou: La palo éro fisà al mani bë doue tsavilhe, du viroun dë bosc. Lou mani éro dë fraisi, bastanso lonc e la palo lh'éro pu sutilo ën pounto, lhi stavo no belo micco 'd pan. Lou mani sërè sta bën du metre e méç.

   Pin 'd Bigat: Së tacavo subit a ënfournà lou prim pan: për regulase së lou fourn al l'éro tsaoud, butaian no palho piantà ënt al pan. Së la palho bruzavo tsarìo isalou rëfià ën dërdé pa sëralou subit, l'éro tro tsaoud, si vënìo mac marounas qui crëmavo pa alouro poulìo anà, së poulìo sërase.

 

... sé sént dzò lou proufum

 

   Delino: Ën viadze ënfournà, stouparian lo fourn: per stoupà faxëian la maouto e d'uvèrn quë lh'éro la néou dzalà, i viravën ën po dë tèro b'ën po dë bouzo e dë fën.

 

   Driano: Për stoupà përnaian dë drudzzo mollo e la butaian d'ëntourn a la pèiro quë la sie bën sërà.

 

   Batisto: La drudzzo d'ëntourn a la pèiro i vënìo isutsso e duro couma ën mastic, sta sëgur quë lhi pasavo pa ën fil d'ario

   Pin 'd Bigat: Për tastà së lou pan éro cùëts, s'ën butavo un achi së la brouo e pré cant l'éro l'ouro pioù o menou dë gardà, b'ën croc, pasaian achì ënte lhi calo la brazo eh.... - tac - lou tiraian içai veiri coumà al l'éro. Pre se lou fourn éro bën tsaoud, së poulìo anque durbise, dëgaralou, përne la palo, gavà içai ën pan e së dichidìo së al l'éro proù o ëncà isalou ën paou.

   Driano: Lh'éro ën përtù dë dë sout ënt faxarian calà la brazo e butarian la man a përne lou prim pan quë butarian achì a la brouo, veiri s'al l'éro dzò ën poou cùëts. S'al anavo bën, durbarian e bë la palo gavarian içài ën pan apré a l'aoute, lou butarian tourno së lei taoule.

 

   Rozino: Moun pare tiravo foro e ma mare i lou butavo së lei taoule qu'al vënìo ën poou freid.

   Nassiou: I durbìën pa la laouzo dë dran. Quëlle çinc minute dran oou que, dì: "Dëgarën, së sënt dzò lou proufum". Alouro b'ën bastoun i boujavën quël laouzot (i butavën dzò sëmpe no micco chi su), lou pan dounavo aval ënt la brazo dal fournét e alouro i dëgaravën s'al l'éro dzò prou. Pe i gavavën quëllo tèro, quëllo maouto a l'aviroun, i smoucavën, i coumënçavën a fa calà dran la tèro quë la sie poulit; pe i gavavën quëllo laouzo qu'éro a vòouto dë soubbre, rioundo. Pre i gavavën lou piquét: lh'éro no peiro përtuzà quë salhìo foro dë dë soubbre dë la goulo dal fourn no brantso o qué. Ënt a quël përtù i butavën ën piquét për tënì ferm la peiro dal fourn.

   Batisto: Për countroulà cant lou pan éro ëts, i 'dgaravën sëmpe ën paou l'ouro, ma i së fidavën pa tan: sëcount l'umidità quë lh'éro dëdin ënt al pan, alouro qui faxìënlhi? Bë la man su së la peiro dal fourn i toutsavën du o tre viadze, sai pa lonc i sëntìën e dixìën: "L'é ouro"! Alouro i durbìën lou fourn e tè chì quë lou pan é bele cùëts. I sëntìën la pèiro, vai sabé!

 

Al vënìo dur coumà no peiro, ma al l'éro bon.

 

   Driano: Pe lou butarian ënt la cabaçço e lou pourtaian amoun së la paniéro. Al së gardavo bën, vënìo ën poou pu dur. Isù a la Mèiro, bë lou mani dal rastél lou faxarian cala aval përqué l'éro aout, al batìo ilén al anavo ën tante frize l'on qu'al éro séts.

   Mëquin: Së la paniéro al së mantënìo, al l'éro pu bon qu'euiro. Al vënìo dur coumà no peiro, ma al l'ero bon.

   Rozino: Lou butarian së lei paniére e cant al vënìo dur, mi b'ën bastoun lou tapavou aval e al anavo tout ën frize. Al vënìo ën poou dur ma sënò al l'ero bounissim.

   Fredou 'd Chens: No smano mindzavës bën, pe al vënìo dur. Ma mi, du dzourn apré, ënt al lait mouxù... quël pan achì lou tastësses Silvano, lou lait tsaoud e lou pan fresc...

   Chens: Nou lou pourtaian aval ënt l'ëstançiot së la paniéro, ilén butaian lou pan, butaian lhi poum d'uvèrn e carque damijane dë vin cant n'avian. La paniéro lh'ì ëncà ilén pënduo. Lh'éro ta nounno bonanimo, coumà i calavo aval dë matin, i tapavo subit lh'ùëlh së la paniéro përnëse lou pan pu gro da pourtà për vioulëtte.

   Nassiou: Lh'éro tanti quë lou pan mufìo (përqué n ' ën faxaian doue cabaçà dë pan ëncà mai) e alouro për pa quë al mufì, i lou faxìën dëcò rëcoiri e al chësavo la mouffo. Coumà carcun avìo dësfournà, anaian pourtà rëcòiri lou pan e lou leisaian fin a l'ëndëman matin o anquë fin a dë séro përquè lou fourn éro papù tan tsaoud. Apré al së sfrizavo, quëlle miqque.

 

   Driano: Onhi familho faxìo lou pan për soun count e dounavo ën pan a tastà a la bourdzà. A na qui vëxin pu vëxin lhi dounarià tou lou pan e a lh'aouti ënveche lhi dounarià mac ën toc.

   Pin 'd Bigat: Përnìës ën pan oou du, ai parënt lhi pourtavës lou pan e a lh'aouti i n'ën roumpiën aval ën toc për falou tastà.

   Chens: Lei meinà lh'anavën achì për fase dounà ën toc. Ma mare m'à countià qu'ën viadze lh'éro un pasavo chì, lén lh'éro aval la ribbo, al l'avìo lou visi: al n'ën toutsavo un, lou mandavo aval pe al  anavo quèrlouse.

   Pin 'd Bacou: Pei cant lh'avìën fournhà ai scoulìe i l'an sëmpe dounà tastà; i spëtavën lhi scoulìe e lhi dunavën ën touquét a p'r un, e tsarìo përne lou pan fresc përqué i s'oufëndìën. A Ruét, a Co' di Peirét pasavës amoun ënt la bourdzà i të lou dounavën tastà.

 

Moun pare mëschavo: ën poou dë gran e ën poou dë sei.

 

   Pin 'd Bigat: Nou faxarian scazi sëmpe lou pan dë gran: lh'éro Dousét quë vënìo amoun a Tartaréo, avìo lei mule, tsataian du couintal dë gran, bë lei mule da la Vilo al nou lou pourtavo ilén a Bigat. Lou gran l'avën mac butà ën tëmp dë la guero len ënt al tsamp dë la Mèiro, "filo diritto" al së dëmandavo, ën gran tedesc.

   Pin Jouloumin: Lou gran "filo diritto" al l'avìo la palho pa gairi aouto ma duro! Anaian moulinalou ílai al moulin dal Parcou e së faxërian lou pan méç sei e méç gran (bërbëlho).

   Driano: A Pëtinot avìan sëmnà lou gran, dal tëmp dë la guero, al l'éro mac vëngù quël an achì. L'éro vëngù dréts quël gran, pa tan aout, no belo spio, duro.

   Chens: Cherti viadze së faxìo mëschà dë gran e sei, tanti i l'an ëncà fai dë mélho, mi l'ei tastà ma al më piazìo pà.

 

   Rozino: Moun pare mëschavo: ën poou dë gran e ën poou dë sei përqué tout dë gran nh'éro co pei pa tantou. Lou gran l'avën sëmënà ai Tsamp Grand, a Coulin, al Dzerp ilén e bën a lei Bigorie chì da la meiro ën poou pu outo da la meizoun nou faxarian tsamp.

   Nassiou: Nouziaouti al Chot, al Bric dal Pot l'éro propi lou post dal gran, anaian al moulin 'd Savoio.

   Pin 'd Bigat: Lou pan dë sei broulhà al l'éro bon, douç al faxìo no crousto coumà fou dë marmëlado duro quë së talho: ah Madonno, bon.

   Rozino: Dë sei al l'éro bon, sal tout cant la piouvìo përqué la sei si përnìo la piovo ënt al tsamp alouro pé lou pan vënìo ën poou douç. E moun pare: "Oh la pioou mai". E nou: "Menou male la pioouguè mac parélh lou pan vën douç". Më piaxìo sas!

   Driano: Lou pan dë sei broulhà al l'éro bon, tacavo lei dënt ma bon sëmelhavo dë chicoulatto.

   Rozo: Ën viadze, l'avio sëmpe piòougù e la sei, ënveche d'ese bello, lh'avio butà lhi barbis, lh'éro mollo. Ma nou avian da fa lou pan, anque broulhà. Quël pan achì al l'éro douç; cant lou fourn al l'é sta stsaoudà, cochì s 'é slardzà, ën pan à toutsà l'aoute, la s 'é tout fai coumà no poulento. Moun pare dixìo: "Euiro coumà faou a tiralou foro"? Alouro al l'à isà vëfreid lou fourn, apré al l'é intrà dëdin, b'ën talhét al l'à sëmpe talhà a fëtte e al l'à gavà parélh. M'ërcordou moun frairi Toni al më përnio 'tsou dal bra e al më dixìo: "Quëst, lou mindzou tout"!

   Driano: I faxìën dëcò lou pan dë sèi bë lei triffoule. Faxarian còiri no grosso raminà 'd triffoule e lei pistaian. Lei butarian ënt l'erco quë faxarian lou pan, lei pistarian bën bën pistà e pre s'ëmpastavo bë la farino 'd sei.

   Pin 'd Bigat: Plavës lei triffoule, i së faxìën còiri, pe i së pistavën e pré cant dëstëmpravës lou creisënt butavës co lei triffoule e la vënìo coumà dë puré. Al l'éro co bon, al salhìo mëlà, douç, no mëravilho, mi më rëgalavou. Quël achì së faxìo d'uvèrn, avìës pu tëmp, al së gardavo përqué bë la triffoulo d'istà al mufì subit, l'é trop umid cochì.

 

La costruzione del forno

 

   Nassiou: I dixìën për parélh quë cant i coustruìën lhi fourn, mi ei pà vist, però m'an sëmpe di qui faxìën ën baroun dë sabbio, i dounavën la fourmo a voouto e pe i muravën achì su bë la caouçino. Pe cant l'éro sets i gavavën la sabbio dë dëdin e i la butavën su së la voouto quë la tene la calour.

   Fredou 'd Chens: A sënte i faxìën ën baroun dë feisine e pé i lou faxìën achì su, i muravën, ma vai sabé, qui fourn achì lh'an tuts ën secoul anque ëd mai. Tou d'ëntourn lh'érën rëvestì dë sabbio, tënìo la calour, mes metre dë sabbio.

   Fredou 'd Pessi: Dran dë butà lhi moun i butën tanto sabbio dë sout, apré a fa la voouto rioundo, i lou ëmpisën bën dë sabbio, pré i battën la sabbio quë përne bën la fourmo e pré i murën lhi moun su së la sabbio. Cant lou fourn é fai, bën counhà, i gavën dë për l'usét, la sabbio e lou fourn resto fai. Dë soubbre i lou couatën mai a sabbio quë laise pa anà vio lou calour.

   Pin 'd Bigat: Lou fourn avìo soun pavimënt e vooutà, lou pavimënt l'éro a pianelle dë moun.

   Nassiou: Lou fourn dë sout l'éro fai a mattounelle coumà i moun refetari, dëdin al l'éro fai ën poou a pavaioun: pré di cat lati, murà d'ëntourn quë l'anavo feinì tout ënsëmmou no pounto al mes. Da fianc carcun avìën dë laouzëtte coumà no mènsoulo e aouti lh'avìën ën pertù.

Lhi fourn qu'ei vist mi lh'avìën pa dëgun tiradze, i lh'avìën pa dë camin, tout sërà. Lou fum, cant butavën lou basc, al salhìo d'achì dë dran.

 

 

Testimonianze di:

 

-Pin Jouloumìn (Aimar Giuseppe 1925-2000): reg. Oncino dicembre 1997, 1998, 1999

-Pin 'd Bigat (Allisio Giuseppe n. 1931 ): reg. Oncino luglio 2003, settembre 2005

-Rozino 'd Chens 'd Jacou 'd Luis (Aimar Rosina n. 1931): reg. Oncino anno 2000, 2001, 2002, 2003, 2004, 2005

-Chens 'd Pessi (Allisio Vincenzo, 1917-2001): reg. Revello novembre 2000

-Nassiou 'd Sarét (Mattio Ignazio n.1931): reg. Paesana settembre 2003

-Fredou 'd Pessi (Allisio Giuseppe n.1940): reg.Oncino anni 2000, 2001, 2002, 2003, 2005

-Fredou 'd Chens 'd la Meiro (Aimar Alfredo n.1942): reg.Oncino, settembre 1999, 2005

-Pin 'd Bacou (Ebacolo Sebastiano, n.1931-2001): reg.Oncino luglio 2001

-Driano 'd Jouloumin (Aimar Adriana n.1931): reg.Oncino anni 2001, 2002, 2003, 2004, 2005

-Delino 'd Bacou (Ebacolo Adelina n.1934): reg. Paesana aprile 2003, settembre 2005