Fredou: - Lou fraisi, lou faou e l'ambourn l'é lhi bos.c milhour quë durën. L 'ambourn l'é ën bosc fort, ma propi d'ambourn da travalhà nh'à pa e pe l'amhourn al boujo, al travalho dë mai dal fraisi quë s'al l'é sets al boujo papù, coumà lou faxé al resto. L'é ën bosc dur e gourénh. Lhi piantavën e gouài anà përne ën fraisi ënt acò dë lh'aouti!

 

Erano parecchi gli attrezzi costruiti con il legno di frassino, ma non con un frassino qualunque bensì con il latin, come veniva curiosamente chiamato l'albero bello, diritto, facile da lavorare e soprattutto inalterabile nel tempo.

 

   Fredou: - Faxërian tout dë fraisi: rastél, pertìe di dalh, lhi mani dë lei appìe, lhi mani dë lei piqque, tout dë robbo dë bosc sëts dë fraisi, mai rësià, sëmpe schapà. Lou mai i faxìën lhi traòou dë meizoun, i faxìën lh'as, lh'us, lei bare di carét, lhi cartoun, lhi carét da menà bosc, tout dë piantoun dë fraisi.

   Driano: - I përnìën lhi bìe piantoun dë fraisi: i faxìën lhi pè dë lei cabaççe përqué lou fraisi al l'éro ën pòou pu dur. Lou piairi al 1 'é mol, i lou përnìën pa.

   Fredou: - Për fa lou bosc a travalhà lh'anarìo pa lou fraisi scoupà (quël quë lh'an talhà la pounto) përqué al farìo papù la nervasioun coumà quël qu'é bel lonc, drets: nou lou dëmandën fraisi latin, vol dì quë l'é no pianto bello, drëtsso.

   Quilhi achì i lhi stsarvavën pa (si soun stsarvà lh'an lou group, apré i saoutën), l'éro dë piante qui vëniën ënt lei bouisounà, ënt al maigre i soun pu gourénh. AI l'é pu bon travalhà, al l'à toutto sa veno. Quël qu'é stà stsarvà, quël quë lou counois lou dovro pu për bosc da bruzà. Lou latin al l'à uno plalho e quël stsarvà al l'à dzo mai n'aouto plalho. Ënveche për fa la fielho a lei vatsse i lou scoupavën, i lhi ta talhavën la pounto, él al creisìo papù e al faxìo ramme.

 

Affinché il legno si conservasse bene e fosse poi adatto per la lavorazione, era necessario abbatterlo durante il periodo di luna buona.

 

   Driano: - Tsarìo talhalou bë la luno bono e resialou 'cò bë la luno bono; ëncà putost vért, al së resiàvo pu bën.

 

   Fredou: - Lou bosc tsà tapalou aval dë luno bono, la luno duro, la luno calà. Së talhavo bë lhi trouplòou.

 

   Il frassino, se adeguatamente essiccato, è il legno ideale da ardere che, contrariamente a molti altri legni ugualmente validi, ha in più rispetto a questi, il notevole pregio di riscaldare molto consumando però lentamente.

 

   Driano: - Lou fraisi al ëstsàoudo tan! Ënt al l'à lhi group quë l'é dë fraisi ën pòou vìelh la tën.

 

   Benché negli ultimi tempi si siano diffusi numerosi attrezzi realizzati con materiali di ultima generazione, coloro che hanno imparato a lavorare servendosi di strumenti costruiti con il legno di frassino, continuano a riconoscerne la validità, la praticità e non ultimo l'estrema resistenza. Fredou ci ha illustrato le principali operazioni da compiere per trasformare un tronco di frassino di media grandezza in tre o quattro manici di altrettanti attrezzi od ancora nelle sbarre laterali necessarie alla realizzazione di una scala.

 

   Fredòu: - Për fa lhi mani tsarìo sëmpe përne dë bosc 'd l'ëndrets, al l 'é pu dur, pu al soulélh, al l 'é pu bon. Quë dë l'ënvers al l'é cò bon ma al l'é pu bresc al së roump dë mai. Lhi fraisi për fa lhi mani i soun pa stsarvà, tulhi culatoun pi bie. Për fa lhi mani i schapavën i no pianto grosso parélh, i la schapavën ën cattre e pe së lh'éro ëncà tro grosso i la schapavën in sìës. Për ëschapalo la butà drëtsso, përné lou counh òou n 'apiot, pre lhi picà su, lou faxé 'nà val e pre lou durbé e për durbilou propi drets, ën te vié qu 'al tiro ën dërdé da no part, lhi dounà carqui martlà da l 'aouto, él s'ëschapo aval drets. Pre bë lou cooutél 'd du mani lou travalhà, lou squeirà.

   Për fa lei stsale i përnìën sëmpe lou piantin fin, lou latin, sënço branc findia a la rouo, igoual: al l'à poco diferenso dal cul a la çimmo, e qu'al l'abbe pa dë group së no i së roumpën. Onhidun gardavo së avìo no belo pianto a fa n'ëstsalo, al la talhavo pa për gardalo. Qui quë s'ënlëvavën ën piantin për fa lou traou, i lou stsarvavën pa, sërìo qu'al abbie la rouo e al l'éro pu gourénh.

   Driano: - B'ën fraisi bel drets, lonc, nouel, i faxìën lei stsale.

   Fredou: - L'ëstsalo i së resìavo bë lei frande e i la pertuzavën bë lou virobërquin. Lhi spërsoun lh'érën 'cò dë fraisi, dë vint chentimetrou da un a l'aoute, pre bë lou virobërquin lou përtuzavën tout amoun.

 

   Un tempo, anche dei "mezzi" utili come gli sci e i bers, venivano realizzati con il legno di frassino.

 

   Dëcò lhi shi lh'éren dë fraisi e për falhi lou vir i lhi faxìën còiri, bulhì ënt l'aigo. Pre lh'anavën a l'ëstsalo b'ën spërsoun, da n'ëspersoun a l'aoute i tacavën ën toc dë bosc e pre i lou 'nquinavën tan quë lou fraisi së schape pa. Lou bosc al vën cuëts, al vën mol, pe lou leisavën achì a lëstsalo, pre cant al 1'é sets al së dësviro papù.

   Lhi liòun dal bers lhi faxarian pituëst dë piairi përqué lou piairi së la néou o bele s'al tërën al cour dë mai. Faxërian lhi banquét, lhi fu, lei manëtte dal bers tout dë fraisi.

   Oltre al legno, il frassino veniva un tempo sfruttato poiché forniva un altro preziosissimo prodotto: le foglie. Foraggio particolarmente apprezzato dalle mucche, le foglie venivano raccolte in seguito all'operazione di sfrondamento dell'albero oppure erano staccate direttamente dai rami senza che questi ultimi fossero tagliati. Tale operazione permetteva anche di mantenere pulito il prato sul quale cresceva l'albero che aveva così modo di slanciarsi liberamente in altezza. Attualmente, quasi più nessuno effettua questi lavori ed il risultato è un evidente impoverimento del territorio che non appare più curato e mantenuto come un tempo, ma presenta alberi che intersecano i loro rami cresciuti disordinatamente e che si oscurano a vicenda.

 

   Driano: - A stsarvalhi coumënçarian për achì a la fin d'òoust, ën prëçipi dë stëmbre përqué lh'aoutri an më sëmëlho quë la fielho calavo pu garì qu'euiro, cant lh'érën ëncà bìe vert. S'ëstsarvavo për gavà lh'oumbre d'ën ti pra, l'éro tout stsarvà! Stsarvà lh'éro lh'om, pasavo dë quinxe dzourn anà stsarvà e l'éro fatigoù anà si fraisi. Alouro 'cò mai bë la luno ën pòou bono, se së rusìo i s'ëstsarvavën. S'ëstsarvavo n'an sé e n'an no, n'an al s 'ësbroulavo mac: lhi ramot qu'al butavo lh'éren pa gairi gro lou prim an e alouro lhi sbroulavën sënço talhali, së la pianto.

E ënveche l'ann dapré quë lei ramme éren pu londze alouro i lei talhavën e dë lei ramme së faxìo lei ramme dë la sèi. Leisarian sëtsà ën derdé la fielho e apré faxarian dë feisine. Lei leisarian sëtsà dzò ënt al prà, coumà i calavën i s'ëslardzavën ën derdé e i s'eisavën sëtsà. Cant lh'éren ën pòou sëtsse dran quë la vane ën frizo alouro faxarian ëd feìsine e lei grouparian bë dë liorte. Lei liorte lei përnarian pitost d'ambourn òou dë gouro: l'éro dë piantin pòou pu nouvel, qui së liourtavën. Lei grouparian e apré faxarian dë trousse: butarian tre feisine për part pé së lei butarian së lei spalle, lei pourtarian a meizoun e avian lou post ënt la fënîero. Ënselarian, faxarian ën gro baroun tout dë fielho, avian lou post. D'uvern cant anaian ënt lei vëlhà tiraian foro tre òou catre feisine, stëndarian lou fiourìe për tero e pé sbroulaian. Lei dounaian a lei vatsse coumà sie dë rieizo, subit lhi dounaian lou fën e pé lei butaian beve. A lei vatsse lhi dounaian la rieizo e ën pòou dë fielho përqué cochì la faxìo pòou pu 'd lait. Dë viadze, cant d'ooutùënh i malhavën dzo papù gairi a la mountanho, alouro dë matin lhi dounarian no cabaçà òou d'erbo, quë talharian ënt al pra, òou no cabaçà dë fielho. Lei ramme pu bele lei douvrarian për ënramà la sèi e lh'aoute viscarian lou fuëc. Lhi cunilh, d'acò dë fraisi i malhavën lei ramme, la pél; i dixìën quë l'avìo dë vitamino, la lhi faxìo bën. Lei fielhe sbroulà lei pourtarian ënt la cabaçço e sënò ënt al cabaç përqué nh'isto 'd mai.

 

Testimonianze

 

Driano 'd Jouloumin (Aimar Adriana n. 1931): reg. Oncino anni 2001, 2002, 2003

Fredou 'd Pessi (Allisio Giuseppe n. 1940): reg. Oncino anni 2000, 2001