Batisto 'd Tano: lei làouze 'd la Ruà e lei tsanàl dë bosc.

 

Mi siou pa anà a fa làouze. Achì a la Ruà i dixìën quë lei làouze lh'anavën përnële 'ën du post.  No part lh'anavën achì vers lhi Biantsét, për anà vers lou valoun; lh'ero no laouziéro, lh'anavën tsardzàse lei làouze ilen e i lei pourtavën amoun së l'ëstsino, i faxìën lei reuide. E lh'anavën dëcò achì ënt al Coumbal 'd Dàino, ën faccho a lei Coste Londze, i tiravën co vio carque làouze, da quëlle rousse ma pa gairi bone, ma ëntan i lei butavën dzò si cubèrt.

A fa làouze i së ranjavën tra lour, lh'ero sëmpe carcun qu'ero bon a fale. Ilai dësout di Biantsét i dixìën quë la laouziéro i faxìo dë làouze ën paou pu grose e ën paou pu bone. Lhi tràou erën dë rouri. Moun pare cant à ranjà la meizoun achì dë soubbre ar l'avìo fai fa lou cubert dal '49; ar l'à fai tu lhi cantìe d'ambourn, lhi traou dë rouri, ën travalhoun! Lou fraise al vai dëcò ma së lhi vën n'ëstiço al março dë mai. Lei tsanal i lei faxìën dë bosc, moun ché ero spechalisto, ar l'avìo lei sgòrbie. I lei butavën a scaze toutte lei meizoun, i leisavën pisà aval, lh'ero pa lou tubbou. Për tënile amoun i butavën ën toc 'd bosc ën paou curvà couma fou no canno.

 

Pin dal Mér: lei làouze dë Fërant.

 

Quilhi dal Sère, di Biantsét e di Caouç lh'anavën për làouze ilen a Fërant. Jan Tòio lei faxìo. Për pourtale amoun lh'ero carcun qu'avìo laze, ma së lh'erën grose i lei pourtavën co a man, ën tër du bë dë bare së lei spalle. L'ero dë làouze rousse, pa gairi bele. E pré bele quëlh'ero pa la laouziéro, ënt i troubavën no pèiro belo qui poulìën gavale i lei gavavën. I gavavën co làouze a Berto, scaze tacà a Frasàlho, dësout dal Sère e më sëmëlho quë lh'anavën co fale ilen dësout dal Baçin. Për lhi cubèrt lhi trav lh'erën dë rouri o dë fraisi.

 

Pin Jouloumìn: lei Meidilhe e la Vio'd lei Laouze

 

   Mi sìou -ëncà anà a fa làouze bë moun couzin Meni e lh'ero la lavantso dë déisù da la Tampo dal Valoun e pe ëncà pi amoun, tout aval da lei Savine, Chò dal Pùëre për lou Coumbal Bançét e lh 'anàvo a feinì scaze al founç dë Tsabriéro, couatà dë neou duro quë lou mé dë San Dzuan lh'ero encà. Moun pare anàvo fa làouze bë Toni dal Magou. Toni al s'éro couatà soun cubert isù a lhi Salezian e moun pare s'ero couatà lou porti dal '31 o '33, scaze quë më rëcordou.

   Tsarìo counoise bën l'ëscanh, dë pèire cadre o fatsse ën tre angoul. Dë viadze quë lh'ero lei pèire erën basse, alouro pourtariàn amoun no sappo e ën pic, gatariàn e pé lh'anaiàn apré a l'ëscanh. Lei pèire lh'an toutte ën paou dë fil, alouro lh'anà apré a lou rigot e cant viè la veno, no pëchitto riguëtto, butà la  trancho achì, un la tën e l'àoute bë la maço picco. Pé ou mèirà içai e picà, ou mèirà içai e picà, la faxè counsënte no frìzo tout lonc. E së poulè anà dëcò sël fianc quë lhi butte lou rigot qui counsënte tout a la viroùn. Cant së vio quë lou burin ëntravo, alouro përnarià lei lamëtte quë l'é coumàÄën burin sutil e lonc e n'ën piantërià cò mai uno ilai, l'àouto chì e l'àouto chì e pé no martlà për post e a mëzuro la pèiro i filavo, i së schapavo aval pian pian, i së durbio e faxëriàn la làouzo. La faxìo la làouzo d'ën mètre, d'outanto o dë çincanto, sëcount coumà l'ëscanh ero gro.

Carqui viadze lh'ero d'ëscanh qui lh'avìën dëdin ën roudà, coumà fou ën toc 'd carn qu'à ën nervi, alouro al së durbìo e faxërià papù la làouzo. Lh'anavo sëmpe la fumèllo përqué lou maschoun ero trop groupà, i n'ën faxìën dëgun bën. Meni le nou faxìo e për poulele mënà aval, përqué la vio ero dzò mai dësfatsso, mi e ma sore Anno talhariàn du vouroù ën paou lonc e pé lei couidzëriàn achì su: n'ën butavën uno e pé schancariàn dë bërtioulle ou dë moutte da butà tra uno e l'aouto, për lhi soupàt qui lei roumpëssën pa, ou groupëriàn b'ën courdot quë lei përdëssën pa e pé pasërian dran coumà foù ën bèrs e aval për la lavantso. Da lei Meidilhe lh'ero doue vie: uno aval për lou crest ënt al brut i vënìo aval ënt la Tampo dë lei Savìne, a Cho dal Pùërc, tout aval lou crest. L'aouto vio i pasavo pu içài sul Pra dë la Coulëtto, Briquét Ardì e pé i calavo aval vèr la Fountano dë la Costo (Costo d'Andanhìn), i vënio aval al Pra dë l'Aze e pé aval a lei Bigorie. Dë déisù da la Tampo dal Valoùn vënarian bën ilen scaze ai Salezian. Apré, da chì aval ën paou lei pourtavën së l'ëstsino e ën paou lei mënavën bë lou bèrs. Lh'ero chì lei mënavo déiçì, chì lei mënavo toutte deilai ver lou pont. Lhi lindal e lhi cantoun quë lh'à a lei Piatëtte lh'arubën tuts da lei Meidilhe, l'é lou Magou vìëlh quë lh'à pourtà aval. Lh'avìën dëcò troubà la laouziéro al founç dal Casoun e lh'anavën avanti a gatà. Moun ché ero ëncà anà. Nosti vìëlh Meiroun e ma mare i mou an sëmpe countià: ën viadze l'à dërunà aval ënt la nuëts, la lh'avìo ëntampà tu lhi fère e i soun ëncà isù bel'euiro: parélh, dal gran përtù quë lh'avìën fai për anà apré a la laouziéro.

   La laouziéro dal Casoun i sërè dë steso veno dë lei Meidilhe. A Sërpouzo lh'ero dëcò la laouziéro ma  l'é no pèiro rousso, no pèiro morto, dë lastroun. Pé pré lh'ero dëcò dë laouziére a Chòouzìl: Meni bonanimo më countiavo quë l'ero no pèiro ën paou bianco e ën paou niéro, couma i fou stà março e bono, i valìo pa gairi. La faxìo dëcò dë bie touquëtin dë làouze, ma al më dixìo quë quëste lou dzalà al le fai saoutà subìt.

 

Iouccho 'd Patrissi: lei làouze dal Bric e lou trabuc.

 

   Al Pasquìe lh'à tante làouze dal Bric 'd Patrissi. Moun mësé, më rëcordou, ar l'avìo propi lhi piquét për mëzurà lou trabuc e al n'à fai dë l'àouze chaval! Tuts anavën për làouze. Moun mësé, soun pare, si fràiri lh'anàvën tu lhi dzourn a fa làouze, i travalhavën ënt acò. A1 Bric tu lhi murét quë lh'à i soun fai bë tuts lhi chapét quë lhi rëstavo apré qui lh'avìën gatà aval, qui lh'avìën gavà dë làouze. Lh'à tanti choutìn, ilen! I troubavën ën bel schap quë faxìo dë làouze, alouro i gavavën quël schap achì tan qu'ar l'anavo e pre bë lhi chapét i faxiën tout dë murét e i tapavën dë tèro për spianà e la faxìo ën praét. I lei pourtavën amoun së l'ëstsino, coumà fou no cabaçço; së lh'erën pëchittei n'ën pourtavën doue. Lh'ero tante dzënt, i faxìën lei reuide e i riìën ëncà ën viadze.  

   Moun pare e Pin Janno nh'an fai tanti cubèrt; lou cubèrt di Prìe ilen ar l'a fai moun pare ënt ën dzourn.

 

Pin d'la Béstio: lei làouze dal Fèi d'Aval.

 

   Qui dal Sère lh' anavën a fa làouze al Fèi d'Aval. L'ero Jan 'd Dzoulì quë lei faxìo e i faxìën lei reuide për pourtale amoun. Ilen ar l'avìo lou roudoun e ar lei mënavo a lei Ruére. Ar l'avìo ëncà vëndù dë làouze a Fredin Biriquin.

   Lei làouze dë lei Mèire di Piairi, Pinfol e Buféno lh'anavën përnile a la laouziéro dë Bòoucho: l'ero no pèiro grizo, bono.

 

Pin 'd Bacou: lhi mëlëxxe dë Marcou e l'ësgurbiòt

 

   Déisù dal Pasquìe Ih'anàvën fa làouze a lei Stsalàntse. Siou ënca anale quère da Steve dë Lavarin e da Bastian dë Sarét, për couatà la Çampo ën touquét dë l'ëstançiòt.

   Ai Pasquìe lh' à lhi tràou dë mëlëxxe; i soun analhi quère a Marcou., përquè anàvo fin al bialot quë vën aval da Rotsso Niéro, a la preso dal Canal. Pé lh'an vëndù a Criçol e sërìo bel sabé lou përqué. Tanti i së faxìën la campanho ënt lei làouze, i së ranjavën përqué lh'ero pa niente, lh'ero pa dë travalh e tsarìo qui së ganhëssën la micco. Lh'ero da quilhi quë lh'erën cat o çinc a mindzà e lh'avìën doue vatsse, coumà i faxìënlhi a vive!

Alouro, dë bosc nh'ero pa, lh'anavën për vouròu e për rateizìn për viscà lou fùëc e fa da mindzà; coiçì la sëre dal '900, mi ou ai co sëntì rëcourdà. Da la Ruà lh'anàvën lai ëtsout dë la sanho, ëtsout di Feisà, ënt lh'à la prezo vèlho dë l'aigo dë la Ruà. Lh'anàvën co aval lonc al bial, a Fërant. I muravën scaze tuts. Lhi muròou pu vìëlh l'ero lhi Rilìn, lhi Boudouiri e lhi Nàssiou, a la Coumbo lh'ero lhi Suquéo.  

   Lh'an fai tante pèire ën souchetà e lh'an mënà, pé lh'an fai la meizoun ën souchetà e un përnìo dë sout e l'aoute su, lh'erën pa parënt, ma un à butà la tèro e l'aoute n'aouto cozo, ënsoummo i së ranjavën tra lour përqué quël touquét 'd tèro l'ero presioù për lou fën, për l'ort.

   Lei tsanàl i lei faxìën d'ambourn, dë fraise o basto quë sio, sëcount lou bosc quë lh'avìën, përqué dë bosc i n'avìën pei pa! Pe lhi curavën, lh'avìën l'ësgurbiot për squèirà, couma l'apiot.

 

Pin 'd Bigat: lei làouze dë lei Meidilhe i couatën tanti cubèrt

 

   Scaze toutte le meizoun dë Narlonc, Bigat, Canavoù, Cò di Sère, Piatëtte dal Magou i soun couatà bë lei làouze dë lei Meidilhe.

   A la Mèiro lh' à gairi cubèrt couatà bë lei làouze dë lei Meidilhe. I faxìën dëcò làouze a Sërpouzo, ma ilai lh'ero dë làouze pëchitte e l'é no pèiro rousso. Më rëcordou quë moun pèirìn më countiavo qu'ën dzourn quë l'avìo fai tëmpoural bë dë guërle, cant lh'an fai la meizoun içì, dal deç (1910), amoun isù al Pn tanti toc e l'é nà bën qu'ar l'à pa maçà. Sal fiour dë lh'ann!

 

Jacou 'd Poulit: nòou làouze dal metre

 

   Da lei Meidilhe i lei tiravën aval ënt al coumbal e dë primmo i pasavën ënt la lavantso. Mi n'ai co ëncà fai dë làouze, bë moun ché. Quëlle ilen lh'avën fatsse ënt al Coumbal Bançét: coumbinasioun avën troubà n'ëscanh sël cadre e avën prouvà, i së soun fatsse. N'avën fa nòou dal mètre. Lh'avën pourtà sal pian përqué, ënt lh'ero la vio qui pasavën bë lhi bèrs, lh'ero papù dë néou e lh'avën calà al Pra dë l'Aze. Lh'avën fatsse ënt al dzourn, ma l'é a calalle quë la dounavo peno.

   Da lei Bigorie a lei scole dë San Guilhèrme i vënìën toutte déisù. Lei làouze dal cubèrt dë l'ëscolo lh'à fatsse  bonanimo dë moun ché.

   Lh'an prouvà a fale al Casoun, ma s'anavës pa dë 'tsoubbre val, n'ën pourtavës pa vio dëgune, përqué toutsavës no pèiro al founç e i calavën toutte, la franavo.

   Lh'an prouvà e pré lh'an piantà chì. Quëlle dal Casoun i soun ëncà pi bèlle. Meni 'd Canavoù ar l'à fai nòou viadze da lei Meidilhe al Pra dë l'Aze ënt al dzourn e pré é partì, é nà val tacà lou fën a la Mèiro, é nà sià fën.

 

Fredou 'd Pessi: lei làouze dë la Vilo e Chè Fort dë Bounét

 

   La laouziéro dal Bric 'd Patrissi i part da lei meizoun dë Pin dë la Mèiro len a la Ruéro e i vai amoun .fin al Bric 'd Patrissi. Nouziaouti içì a la Vilo, la pi bono part l'é dë làouze dal Bric. Dëcò lou Sarét e la Ruéro. Ilen al Bric ënt la gavo dësout de meizoun, lh'à ëncà dë làouze drëtsse, nove, i lh'avìën fatsse e i soun papu anale përne.

   Lh'anavën co ilai a Marcou: l'é no pèiro ën paou pu charo dë la pèiro dë Banhùël. Mi cant ai gavà lou cubèrt, da quële chì n'ai gavà tante. A Marcou lh'à dë bèlle muralhe e lh'à ën cantoun quë i l'aouguëssën fai quinxe dzourn fai i lou faxìën papù bel drets parélh.

   Lhi nosti dë Bounét lh'anavën dëco a Chòoulàno e a lei Meidilhe. Lh' à no làouzo isù a Bounét quë lh'an mënà da lei Meidilhe, lh'ì dë Chens 'd Marianno, lh'ì londzo pu dë du metre e lardzo ën metre e vint. Lh' à no meizoun dë tre pian e lh' à tre us e tre fënestre: lh'à siës lindal dë pèiro. Lhi lindal lhi përnìën amoun isù a Tsabriéro o ënt ì troubavën no belo pèiro. Sërè sta Chè Fort quë lh'avìo mënà, përqué scaze toutte lei meizoun dë Bounét lh'erën dë Chè Fort. Isù, Chè Fort, i dixìën qu'ar l'avìo butà set ann a fa quëlo meizoun achì. I l'an dëmandà parélh përqué ar l'ero vëngù a Santalàrt cant i soun anà pourtà ën traou, alouro lh'an dì "bùtëte chì tu, Chè, sis fori" e Chè Fort s'é papù gavà, l'é rëstà lë stranom parélh.

 

Jan Jamprin: lei làouze 'd lei Stsalàntse

 

   Dë làouze n'ai co ëncà fai bë moun pare 'dlai dë la Dègo, së la çimmo dë lei Stsalàntse. D'ëntourn dë la Dègo l'ero privà. L'ero da quilhi dë lei Meizounëtte. Doue làouze da quële chì lh'ai ëncà fin ënt l'ëstabiaç ënt siou neisù.

   L'ero dzò tout gatà ma së lhi saoutavo foro ën moure lou poulidavës e dëgaravës 'd fa la làouzo. I së faxìën bastano bën. Përqué nouziaouti ilen a ma meizoun, quë lhi dìën lou Briquét, lh'an co douvrà dë làouze dal Pasquìe, ma l'é no pèiro março, la piòou dëdin.

   Për pourtale içai al Pasquìe, bë lhi bèrs poulìën pa përqué l'ero për travé, alouro së l'ëstsino. I së faxìën dë primmo o d'uvern cant lh'ero pa la néou.

   A fa cubèrt Pin dal Calìe lhi pasavo tuts.

 

Fredou 'd Chès 'd la Mèiro: lhi cubèrt 'd Tartareo

 

   Cant i rëcurbìën lhi cubèrt a Tartareo, lh'anavën amoun a la çimmo dal Casoun, lhi dounavën aval a lei pèire e tour ën picant i së schapavën e lhi salhìo la làouzo; së no i lei faxìën isù. Cochì ou ai dzò sëmpe sëntì. Lh'ero Pin 'd Poulìt quë avìo fai làouze.

   Moun barbo Meni a sëmpe dì quë lei pèire dal Casoun erën ëncounhà uno dësout a l'aouto, tsarìo chapà da la çimmo a vënì aval.