Nel nostro tempo, caratterizzato da una rapida evoluzione tecnologica che ha portato il computer ed internet in quasi tutte le case, è assolutamente normale servirsi della lavatrice per avere, senza compiere alcuna fatica, indumenti sempre puliti. Chissà quanti di noi sono soliti depositare nel cestello di una macchina ormai silenziosa e veloce, calzini, magliette, pantaloni, lenzuola e quant'altro. Proviamo, invece, a pensare alle nostre nonne che in montagna, neppure sapevano cosa fosse la lavatrice e per lavare gli indumenti di tutti i giorni si rimboccavano le maniche, andavano al bial o al gourc dove appoggiavano i capi da lavare su di una laouzo (chiamata anche peiro lavoiro) e li sfregavano energicamente nell'acqua fredda. Il lavoro più lungo e meticoloso era quello richiesto per fare il bucato delle lenzuola: la leisio era l'orgoglio di tutte le donne che, dopo aver seguito il meticoloso procedimento di lavaggio, stendevano fiere le loro lenzuola bianche e profumate, nei prati attorno a casa.

 

   Abbiamo raccolto le testimonianze di diverse oncinesi che ci hanno descritto con dovizia di particolari tutte le fasi necessarie alla preparazione e realizzazione della leiçio, il grande bucato delle lenzuola che normalmente si faceva in primavera ed autunno.

 

   Per rendere più vivace il racconto, abbiamo pensato di ordinare tutto il materiale raccolto (mantenendo l'assoluta integrità delle testimonianze) ín una sorta di "riunione domestica fra donne": lasciamo al lettore il compito d'immaginare Roso, Léno, Iouccho, Mëquin e Driano riunite in un pomeriggio d'estate per raccontare e ricordare uno dei tanti lavori della loro giovinezza.

 

   Leno: Nou la faxarian du viadze a l'ann la leisio.

   Méquin: Soulitamënt i së faxìo dë primmo e a sëtëmbre

   Iouccho: Nouziaouti la faxërian dë primmo e d'ooutùënh; la faxërian isù a Narlonc cant së meirarian aval da lei Bigorie, përqué d'istà lhi lavavës pa bën lhi linçol

   Driano: La leiçio i së faxìo per lhi linçol ma butarian cò lei flanelle e lei tsamize përqué dë savoun nh'ero pà gairi.

   Mëquin: L'é vé, la leisio lh'ero për lhi linçol e lei tsamize dë telo.

   Rozo: Përnaiàn no çibbro dë bosc quë lh'abbe !ou pertù dësout; pé butaian ën chàp contro dal pertù. La çibbro lh'ero aouto coumà la taoulo, grosso përqué dë linçol nën butaian set ou uëts.

   Léno: Apré i dixìën : «Sëtën la leisio». I banhavën lhi linçol e lhi sëtavën dëdin. I butavën ëncà su no cozo dë telo, apré i butavën la çënre

   Iouccho: Cant së sëtavo lhi linçol, poulìës pa butalhi aval ënt la çibbro a baroun, tsarìo piegali bën sënò i vënìën pa poulit! Lhi linçol lhi sëtarian ënt la çibbro bën banhà e ënsavounà sënò isuts i së sëtavën pa; pre butarian ën linçol brut dësoubbre.

   Driano: Butarian lhi linçol avàl e ënt al mëntre sal fuec faxarian la çënrà. Faxarian bulhì lou çënre e përnarian quël ën pòou pu poulit: dë viadze lou pasarian bele bë lou trabatin për pà quë lhi sie lou tsarboun, përqué sënò la machavo. Butarian d'aigo e pé butarian aval lou çënre, leisarian bulhì e nën faxarian bo paou ënt no ramino grosso bën pieno; eisarian bulhì boquëtin lou çënre e la vënio limounù, la dësgreisavo. Butarian lhi linçol ënt la çibbro e pré nën butarian un su quë vouidarian aval per pà quë lhi cale lou çënre; lou çënre restavo sal linçol dë telo, l'aigo pasavo e lou çënre restavo su.

   Iouccho: Quël linçol dësoubbre lou tapërian pa vio, faxërian anà vio lei çënre pe lou lavërian, lou gardërian për naoute viadze.

   Rozo: Më rëcordou quë vouidaian l'aigo bë la çënre 'd su dë lhi linçol. Dran stoupaian lou përtù quë la së tëmpravo tout achì dëdìn; lhi linçòl i së leisavën achì ën bòou pàou, pé dëstoupavës quë l'aigo coulavo vio.

   Driano: Lhi linçol lhi eisarian no nuëts  o  ën dzourn achì a muëlh ënt a quëllo aigo.

   Iouccho: Cant l'aigo coulavo dësout (la dëmandaian lou leiçias, l'ero l'aigo savounouzo), alouro la përnarian mai e la butarian tourno sal fuëc.

   Léno: L'aigo sal fuëc i së leisavo sëmpe coiri.

   Iouccho: Farian toutto la nuëts parélh: farian stsooudà e pasà, stsooudà e pasà.

   Léno: Cant l'aigo i pisavo tsaoudo alouro la leiçio lh'ero feinìo. Dëdin lh 'ero tanti linçol e dran quë l'aigo sie al founç lh'ì freido.

   Mëquin: Tan quë l'aigo i vënìo pa bulhënto la leisìo ero pa fatsso. I counmënsavën për freit e cant l'aigo i salhìo bulhënto la leisio ero fatsso. Ma i la lavavën pa lou meme dzourn, i la faxìën rëpoouzà. Ma mare faxìo parélh.

   Rozo: Lhi linçol lhi leisaiàn vënì freid, lhi pernaiàn bë lou sigilìn e anaian a rëfrestsà.

   Mëquin: Cant i tiravën foro lhi linçol da la çibbro lh'anavën al gourc e dë viadze quë lh'ero pa d'aigo lh'anavën fin a Lënto për rënfrëstsalhi.

   Driano: A rëfrestalhi, anaian al gourc, pé lhi stëndaian al soulelh, i vënìën bie hianc.

  Iouccho: Pourtarian lhi linçol bë no baro, lhi butarian ën pòou dran e ën pòou dëreiri; lhi pourtarian a rëfrëstsalhi e lhi sbatarian da catr part e pé lhi strousarian. Anarian cò rëfrëstsà al batsà, butarian no palho achì sal cantoun e dëgun anavo pa; l'éro no marco quël quë dëvìo lavà al batsà l'éro lou prim. Lou sé dran tsarìo lavà lou btsà e butà no marco.

   Rozo: I vënìën pa poulìt coumà euiro quë lh'a lei pouvre, ma i vënìën dzò poulìt!

   Mëquin: L'ero bon, lhi linçol i sëntiën bon e l'ero san, pa coumà euiro.

  Rozo: Lhi linçò1 dë la leiçìo lhi stëndaiàn si fil, tiraian no cordo ënt ën prà da ën fraisi a l'aoute...Lhi linçol lh'erën dë telo duro dë meizoun, quë duravën no peçço; l'ero no telo ën pòou dzaounëtto, pé forço lavalo i vënìo pei bianco.

   Iouccho: Lhi linçol erën dë telo, dur, la leisio lhi faxìo vënì bie morbid.

   Léno: L'ero bon lavà, anque a durmì dëdin sënties ën bon proufum. Apré la leiçio stëndaian no cordo da ën fraisi a n'aoute e alé..., e lei fëmne countënte!

   Mëquin: Nouziaouti avaian tre gourc: nh'ero un a la fountano, achì dë sout dë la vio novo, pé nh'ero un al Tsampét, apré nh'ero un a la Moulëtto. Cant la faxìo bel lh'anavën tuts al bial, l'ero poulit.

   Rozo: La leisio i së faxìo mac për lhi linçol. Cant lavaian mac ën linçol oou dù, faxaian pa la leisio e lhi stëndaian së l'erbo: la rouzà lhi faxìo vënì poulìt, l'ëndëmàn lhi rëzëntavés, lour lh'erën bele poulìt. Lhi leisavës lou savoun e lhi stendìës së l'erbo, la rouzà i sbianquì!

   Iouccho: Nou anaian lavò a la Fuxino, l'aigo lh 'éro belo groso. A Narlon anaian lavà al gurc e dë viadze al bialot. Qui di Chot anavën lavà a lhi Stsambi, bë no baro së lei spalle.

   Driano: A la Meiro anaian lavà al gourc, lh'ero gairi laouze. Anaian lavà pitost apré mezdì a la Mèiro përqué dë matin lou soulélh al vënìo pà fin a tard, fin outo a ounxoure al vënio pà lai al gourc. A Santalart anaian al gourc e dë viadze anaian a Rounc, lh'ero ën gourc fai dë siment; anaian ilen përquè dë viadze achì a la fountano l'aigo i vënìo pëchitto e për pà spourcalo për dë sero quë lei vatsse aviën da beve. Anaian lavà a Rounc: lh'ero no fountano e l'aigo lh'ero ménou •freido. D 'uvern, cant lhi vënìo dë baroun dë néou, lavarian bë l'aigo di cubèrt quë la néou foundìo, butarian no çibbro dësout dë la tsanal. A lei Bigorie anavou al bial achì a la Rotsso dal Pont: cani passou dëgarou ëncà sëmpe.

   Rozo: La leiçio i së faxìo dëcò së lhi murìo carcùn: tsarìo lavà tutte sei coze, l'ero l'uzanso parélh. S'anavo adzuà, da meizoun a meizoun, lei fëmne spechalmënt lh'anavën adzuà a fa la leisio, stënde...

   Iouccho: La leisio da mort së leisavo pa 'd foro ala rouzà dë sero, quë la fou isuts o pa isuts së butano dëdin, l'ero la tradisioun.

   Léno: Cant lhi murìo carcun lhi faxarian la leisio, anaian adzuase. A ma madonno ei ëncà fai la leisio. Nou avian ën tinel quë lhi stavo vintecatr linçol e n'aoute pu pëchit quë douvraian dë mai. Ma madonno i butavo douxe linçol e sei tsamize.

 

Testimonianze:

Mëquin Pergrò (Mattio Domenica n. 1913): reg. Oncino agosto 2002

Léno dal Guì (Allisio Maddalena, n.1920), reg.Oncino agosto 2002

Iouccho 'd Patrissi (Aimar Maria n.1928): reg. Oncino anni 2002 - 2003

Rozo 'd Bacou (Ebacolo Rosa n. 1927): reg. Oncino 2002

Driano 'd Jouloumin (Aimar Adriana n.1931): reg.Oncino anni 2001, 2002, 2003