Al èro naisù a lâ Vinnha 'd Luzerno, dui ann aprèe Jean Léger e vint e cattre prim d' Henri Arnaud, counsiderà lî trei pi grant përsounagge dî Valdeis, durant la perioddo pi tragico dë lour ëstorio.
Noû sàbbën ben poc dî primmi ann dë sa jouvëntù pitost tranquile, quë li à përmëtù dë se prëparâ për lî jouërn nìër quë dëvìën vënî. En pléno jouvëntù a s' èro marià ooub Catrino Durand, dë Rourà, dount èro la gleizo 'd la parouasso dî dui eipoû. Janavel vivìo tranquile a lâ Vinnha ooub sa famillho (sa fënno, trei fillha e un filh), cant soun eicloupâ lâ përsëcusioun dâ 1655, voulgùa da la "Propaganda Fides",... d' acordi ooub lou duc, Charles Emanuel II, e sa maire, la fanaticco Cristino 'd Franso. L'ordre dâ 25 gënìe (qu'ënjounhìo a tuti lî Valdeis 'd la plano dë se fâ catoli, ou dë laisâ ën trei jouërn tout soc ilh'avìën dë pi prësioû) avìo vît toutto la gënt se ërtirâ ënt la valaddo dâ Peli e d'Angreunnho, meme ooub un tëmp uvërnâl e lâ via ëmpraticabbla.
Uno delegasioun s'èro pourtâ a Turin për cërchâ dë fâ rëvoucâ l'ordre contro lî 'barbet'. Ma tout ê îtà inutile: lou masaccre dî Valdeis èro jo îtà dëcrëtà e lî sooudà për l'ezecusioun èrën prount a partî. E proppi lou matin dë Paco, cant toutta lâ coumunità 'd la Val èrën îtâ oucupâ da lâ trouppa ducala, la s'ê vît un farò sû lâ ruina dâ fort 'd la Tour. L'èra lou sënhâl dî masaccre coumandà, counouisù ooub lou nom dë 'Paca piemounteza', deicrita e ilustrâ da S.Morland e J.Léger, din lour 'Storio' d lâ Gleiza valdeza dâ Piamount'...
Për pâ dezoubeî â duc di Savoio, Janavel s'èra ërtirà ooub sa famillho da lâ Vinnha a Rourà, qu'ê peui îtà soun pi famoû camp dë batallho contro eiquëlli qu'avìën traì sa gënt. A sëntìo sa rëspounsabilità, e soun boun sans campagnart lou fëzìo se meifiâ 'd lâ proumëssa dâ count 'd Rourà e se tënî prount a tout, e vëlhâ sû sa famillho e la gënt dâ vielagge.
E l'ê grasio a la bouno gardo dë Janavel quë lî Rourenc soun îtà salvà da un gran dangìe. Lî sooudà èrën partì dâ Vialar për lî pilhâ a tradimënt dint lour vialagge. Janavel ooub sei om qu'al avìo sërnì për vëlhâ sû Rourà li à atacà 'd surprézo, li à arëstà ën lour marcho e li à fait ëscapâ ën dëzordre dë dount ilh'èrën vëngú, ooub la pèrdito d'uno seisanteno d'om.
Lou jouërn aprèe, dâ Col Casuler, al agaito calquë sëntena dë sooudà e, ooub lî dërset om qu'al avìo, a lî aresto, a lî deitroupèllo e lî fai ërcualâ mai qu'ën prèso.
Un aoutre jouërn, un batalhoun sé pourtavo soubbre lou vialagge për fâ-lò funìo ooub lou caputani 'barbet' e soun ëscabot dë coumbatënt. Për fourtuno, Janavel vëlhavo toutìo sû sa gënt; e për la terso vê lî sooudà ënvaisënt soun îtà foursà a scapâ lou pi vitte pousibble, ën laisant tout soc ilh'avìën roubà a la poupulasioun. Eicournà 'd la pèrdito qu'al avìo agù 'd la part d'uno punhâ dë paizan, lou Rourenc apresto uno novo spedisioun contro Janavel e sa bando.
Për pilhâ Rourà ën més a dui fùëc, â fai dui troupel dë sooudà: lou prim dëvìo partî dë Luzerno e lou sëgount dâ Vialar; ma 'ncâ qu'to vê Janavel vëlhavo.
Cant al à vît aribâ la primmo bando dë sooudà, al oucuppo un bricachoun, boulëverso lour marcho, lî forso a ërcualâ ën dëzordre për un brouas quë vai a funî ënt î toumple dë l'aigo groso dë Rourà e dë Luzerno, dount bien dë sooudà picàttën e tròbbën la mort. Entërmëntìe Janavel e lî séou véën 'dcò aribâ lî sooudà quë vënìën dâ Vialar: î an pâ lou tëmp dë se ërpoouzâ; î së pòrtën d'acachoun sû d' un bric ën més ai bouisoun, lî atàqquën sënso qu'î 's lei atëndën, lî gàndën a travers roccha e frâcìe e, për la carto vê ënt uno sëmano, lî fòrsën a se ërtirâ.
Trei jouërn aprèe, lou marquê dë Pianezza (qu'èro lou coumandant dë toutta lâ trouppa ducala), ooub doou-trei milo om, méno sî sooudà contro Rourà e l'atacco, dë trei caire a la vê, furioû për lâ deifaita dî jouërn pasà.
Quëtto vê, për Janavel e sî dërset coumpanh la i à agù pi rien a fâ. Lou vialagge ê îtà vitte ënsërclà, brûzà, deitrût: donna e meinâ quë 's lei èrën ërchampà soun masacrà ou fait preizounìe. Pocco gënt avìo pougù se salvâ: d'eiquî poqqui, la fënno dâ caputani e sâ trei fillha, faita preizounìëra. Pianezza voulìo s'ën sërvî për fâ funî la rësistënso dâ caputani Janavel. Ma l'ê aribà tout lou countrari; e lou Pianezza à dëgù cërchâ d'aoutrâ mëzura për salvâ la faccho e për aguê la përsouno dë soun avërsari: ën butant uno tallho dë 300 ducat sû la tèto de Janavel, për aguê-loù, viou ou mort.
La reipounso dâ capitani valdeis a Pianezza s'ê pâ faito atëndre e î fai ounour a l'om: "Votrâ mënassa m'eipavàntën pâ e veui pâ cambiâ dë rëlijoun e rënëgâ lou Boun Diou. Cant a ma fënno e a mâ fillha, quë soun ën votrâ man, laz ërmëttou a la mizericordio dë Diou, quë po salvâ lour amo, méme së lour corp fousën dounâ a lâ flamma".
Peui, counvint qu' l' èro ëmpousibble countunuâ la guèro, â s'ê ërtirà ënt â Queyras për salvâ la vitto dë soun filh dë set ann. Poc aprèe al ê tournà â paî, ooub uno bando dë jouve 'd la valaddo quë 's lei èrën dëcò ërtirà durant la guèro.
Entant al ërchampo d'aoutri om prount a tout, lî ourganizo e lî armo për ërpilhâ poc a poc la guerillho ënt la val Peli, la val d'Angreunnho e eiquëllo 'd San Martin, oucupâ da un aoutre caputani, Barthélemi Jahier, ooub uno trouppo qu'al avìo aciampâ për ërpilhâ lî vialagge abandounà ou deitrût â tëmp 'd la guèro.
Lî dui capitani s'ërcòntrën, s' acòrdën për pouguê, ënsëmp e pi a la lesto, dounâ dë fìël a ërtorze a lâ trouppa ducala disloucâ ënt lâ valadda e lâ fâ deiguërpî: coum î an fait a Garzilhano, a San Sëgount, a Malbec, a la Tour, a Luzerno (27 mai - 15 junh 1655). Pi d'uno vê, lâ banda dî dui capitani së soun troubâ a mal partì, coum â Vërné d'Angreunnho, dount Janavel e sî trei sënt om, ooub bien d'eifors, an pougù roumpre lou sèrcle 'd lâ trouppa avërsaria, qu'ilh' an peci gandù fin ai vialagge 'd San Jann; dount, ajuà da lh'om dë Jahier qu'î vëniën d'ëncountrâ, î an dounà ai nëmîs uno bèllo deifaito: ma pagâ bén charo.
Lou capitani Janavel, blësà mourtalmënt e pourtà fin a Pinacho, ën val Peirouzo, për pouguê lou souanhâ. Dou-trei jouërn aprèe, un pi grant eivari lour ê aribà: la mort di capitani Jahier e di 83 dë sî coumpanh quë, për pâ aguê eicoûtà lî counsélh dë prudënso dë Janavel, avìën crëiù dë pouguê atacâ lou nëmîs ëntrin a se ourganizâ a Ouzasc, pâ leunh dë San Sëgount.
L'èro îtà uno gran pèrdito për lî Valdeis, qu' avìën ënt un jouërn përdù lî dui pi abille e courajoû 'd lour capitani e lour om pi ardì. Për fourtuno quë, a caouzo 'd la situasioun pouliticco gënëralo e dë l'ëntrèsi 'd lâ nasioun proutëstanta dë l'Europpo për lî Valdeis, la s'ê pougù coumënsâ a Pineirôl dë tratativa, qu'an pourtà (lou 18 oout 1655) a un acordi qu'ërcounouisìo ai Valdeis dë pouguê se reitablî e vìoure ën lâ Valadda, ma cougì a abandounâ lâ tèra e lî bén qu'î s'èrën proucurà foro 'd lâ limitta qu'lour èrën îtâ acourdâ ooub lou tratà 'd Cavour (6 junh 1561). L'acordi pourtavo dëcò quë lî preizounìe fait durant la guèro dëvìën èse rëndù: soc à fait touërnâ a meizoun e ën famillho la fënno e lâ fillha dâ capitani Janavel quë s'èro ëntant, grasio a sa forto coustitusioun, ërpilhà 'd lâ feritta ërsëbùa lou 15 dë junh.
Ma la pâs pourtâ dâ "tratà dë Pineirôl" avìo durà ben poc. Lh'articcle èrën pâ aplicà lealmënt da laz Aoutourità: dë manìëro quë lî Valdeis, për pâ se laisâ soufoucâ poc a poc, ou coutëlâ brutalmënt, avìën dëgù ërcoure a la forso për dëfëndre lour vitto e lour bén. E l'ê ëncâ touchâ a Janavel dë pilhâ la charjo dë guidâ la poupulasioun a fâ valguê sî dreit a la vitto, ënt â paî 'd lour reire, garantì dâ "tratà dë Cavour" dâ 1561.
Parélh, cant ën l'ann 1663 lou gouvërnatour dâ fort 'd la Tour, lou count dë Banheûl, s'ê butà a tracasiâ e tourmëntâ lh' abitant 'd la val Peli, ën lî foursant a abandounâ li vialagge 'd la plano për ëscapâ a lâ grinfa dë sî om (pâ sooudà, ma brigant), l'ê ëncâ Janavel qu'à dëgù ourganizâ la rëzistënso e coumbattre la brigandallho ërchampâ da Banheûl për tourmëntâ lî Valarin. E coum Janavel e sî coumpanh èrën îtà deiclarà 'bandì' da l'Estat savouiart e uno groso tallho èro îtà butâ sû lour tèto, la guërillho quë n'ê vëngùo foro ê îtâ noumâ "guèro dî bandì", aspramënt coumbatùo d'un caire e dë l'aoutre, sû lâ coulina 'd San Jann e d' Angreunnho.
Lh'om dë Janavel avìën pougù pi d'uno vê ënt â 1663, coumbatënt da dëspërà, fâ ëcualâ lî sooudà da lour pouzisioun a
Roccho-Mane< >t, a lâ Porta d' Angreunnho, â Chabas, â Rocchoplatto. Poc aprèe, për rëndre pousibble ou pi fasile un acordi ëntër lî Valdeis e lou duc dë Savoio, Janavel s'ê sacrifià a soun paî, ën pilhant la vio 'd la Suisso: dount, a Ginévro, al à troubà uno sëgoundo patrìo. Al avìo pancâ 50 ann. Al à peui pasà la sëgoundo part dë sa vitto a Ginévro, ën la tranquilità qu'al avìo pâ pougù troubâ ën sa valaddo.
Al à sampre countinuà a travalhâ për sî fraire, a vëlhâ, a ourganizâ. Pi d'uno vê, da Ginévro al ê vëngù d'acachoun për ajuâ sa gënt, lour fâ couragge, lî counsëlhâ. Pi d'uno vê al à eicrît ai capitani dî Valdeis për fâ lour counouise saz idéa rëspet a lâ fourtificasioun 'd lâ Valadda, së la guèro, coum â tëmìo, fouse itâ pi tart ërnouvëlâ. E ënt eiquê prëzëntimënt, al à travalhà a butâ për eicrît sa manìëro dë fâ la guërillho ën mountannho: eicrît quë poc a la vê an pilhà corp e soun dëvëngù sâ "Istruzioni militari", quë l'an fait counsidërâ un precursour 'd la tàttico ën la guèro 'd mountannho.
En la driëro e pi dramaticco 'd lâ guèra soutëngùa 'd la part dî Valdeis (1686), së Janavel à papì pougù lei aguê dë përsouno uno part activo (al èro prèe 'd la 'stanténo), noû pon dire qu' al ê îtà, ooub sâ "Istruzioni", l'animatour 'd la guèro contro eiquëlli quë voulìën deitrure soun peupple, e l' avivaire 'd la rësistënso courajouso ai dragoun 'd la Franso.
E l'ê ëncâ për lî counsélh dâ capitani Janavel quë, trei ann aprèe la guèro dâ 1686, lî Valdeis ezilià ënt la Suisso e ënt l'Almannho an pougù touërnâ ën lour paî, ërmountâ lour vialagge e lour gleiza e lei sërvî lou Boun Diou coum lour avìën ënsënhà lour paire.
Janavel ê mort a Ginévro a 73 ann, lou 15 dâ mê 'd mars 1690.