Nòvas d'Occitània 2007/Novàs n° 58 Octobre 2007

N.B. La nostra slitta da trasporto trainata a mano: la leia
Slitta usata dai bambini per gioco : la barota, lou barus.

MARGÒT VÒU PAS DANÇAR (tradicional)
Margòt vòu pas dançar, Margòt dancerà pas
Que naja un beròi par d'esclòps
Los esclòps que son vienuts, Margòt se los a metuts
Trucs malhuca, trucs malhòc a la lutz de la candèla.

ESTIEN ISNÈL (tradicional)
Estien Isnèl al l'es anat en Piemont
se cercar na frema. Al a passat tres jorns a Pont
quatre a a Mandarena.
Al es pas estat content aquí
Estien Isnèl s'es ben partit
s' n'es anat a La Torre
a pilhar frema a Rore.

Pòs comandar lo CD a la Chambra d'Òc : 15 euro

MARGÒT NON VUOLE DANZARE (tradizionale)
Margòt non vuole danzare
Margot non vuole più ballare, ma gli zoccoli nuovi sono deliziosi. Lei se li infilerà e danzerà a lume di candela.

ESTIEN ISNÈL (tradizionale)
Un giovane cerca moglie in Piemonte, la cerca in diversi paesi, ma non è mai soddisfatto; la trova a Rore dove canta tutto il giorno la bianca colomba.

Puoi richiedere il CD alla Chambra d'Òc : 15 euro

Après tot aquò, "Akim e l'aquilon", es devengut tanben una scèna teatrala dins lo teatre que se fai dins aquesta escòla chasque annada per terminar lo projècte sus la 482.
Demandem en particular a Nicole, la filheta qu'a interpretat lo ròtle de l'aquilon Virolet dins lo teatre:
Coma es estat far la part de Virolet?
- Es estat maravilhós, veire la nòstra istòria devenir viva, reala, crear moviment... E après Virolet era una part importanta, m'a ben agradaa decò se sentiu d'aver na certena responsabilitat.
Tu, abo la part de Virolet, as recitat tot temp en occitan; qu'es estat aquò per tu?
- Se devo dir la veritat m'a donat la possibilitat de liberar, butar fòra, lo fach qu'ai un'autra lenga, l'occitan. Aviu já recitat las annadas passaas en occitan, mas aquest'an, bo aquesta scèna, es estat coma abandonar un secret e lo dir a tuchi.

"Aquim e l'aquilon" vòl èsser un ponch de partença per crear un rapòrt entre la cultura e la lenga d'orígina de nòstre territòri e las autras lengas e culturas qu'encuei se son jontaas. Na maniera per reprene chasqued'un las sias raïtz, e las entreçar bo aquelas de qui nos ista dapè. Pr'aquò l'istòria, escricha en occitan e italian, al fons dal libre ven presentaa dins las autras lengas de nòstra classa, es a dir francés, albanés, romen e en anglés. En mai, sal dvd lhi la possibilitat d'escotar-la decò en arabe (tròp complicat da escriure) e francprovençal.
Tuchi aquilhi qu'an contat l'istòria, natuaralament, son de maire lenga d'aquela que representon e son decò de personas ben dapè ai joves autors de l'istòria, maires, magistras de la mairala, regista que lhi seguís quora realizon d'espectacles teatrals, amís.
Veire que d'adults aceptavon d'interpretar aqueste libre, per las mainaas, es estaa un'autra maniera per donar valor a lor òbra.
Donc, aqueste libre, que per la classa es masque lo premier de na sèria d'experiments, naissut dins l'esperit d'un fòrt rapòrt intercultural per guidar lhi pichòts a la convivença e la condivision de chasque jorn entre las diferentas culturas, se pausa dins l'objectiu que las nòvas generacions pòlen realament viure ensem pas masque una dapè l'autra.
"Aquim e l'aquilon" a donat a tuchi tantas possibilitats e emocions diferentas e sobretot la vuelha per chasqued'un de "liberar", butar fòra, sas richessas culturalas e linguísticas al pòst de n'aver onta e de las estremar!

L'òbra es disponibla da La Chambra d'Òc, Chamin Arnaud Daniel 12020 La Ròcha
9,00 €

In seguito, "Akim e l'aquilon" è diventato anche una scena teatrale nello spettacolo che in questa scuola, ogni anno, chiude il progetto sulla 482.
Chiediamo in particolare a Nicole, la bambina che ha interpretato il ruolo di Gironzolo:
Come è stato per te interpretare Gironzolo?
- È stato meraviglioso, vedere la nostra storia diventare viva, reale, creare movimento... E poi Gironzolo era una parte importante, mi ha ben soddisfatta anche se sentivo di avere una certa responsabilità.
Tu, con la parte di Gironzolo, hai recitato interamente in occitano; come l'hai vissuto?
- Se devo dire la verità mi ha dato la possibilità di liberare, mettere fuori, il fatto che ho un'altra lingua, l'occitano. Avevo già recitato gli anni scorsi in occitano, ma quest'anno, con questa scena, è stato come abbandonare un segreto e dirlo a tutti.

"Akim e l'aquilon" vuole essere un punto di partenza per creare un rapporto fra la cultura e la lingua d'origine del nostro territorio e le lingue e le culture che oggi sono venute a inserirsi.
Un modo per riprendere le proprie radici, qualsiasi esse siano, e intrecciarle con le altre con le quali si convive. Per questo la storia, scritta in occitano e italiano, viene presentata in fondo al libro nelle lingue presenti nella classe, francese, albanese, rumeno con l'aggiunta dell'inglese. Inoltre, sul dvd vi è la possibilità di ascoltarla anche in arabo (che era troppo complicato da scrivere) e francoprovenzale. Tutti coloro che hanno raccontato la storia oltre ad essere di madrelingua corrispondente alla versione letta sono anche persone molto vicine ai giovani autori, madri, maestre della scuola materna, il regista che li segue nella realizzazione degli spettacoli teatrali, amici.
Per i bambini, il vedere che degli adulti accettavano di interpretare questa storia ha aggiunto ulteriore valore all'opera.
Dunque, questo libro, che per la classe è solo il primo di una serie di esperimenti, nato nello spirito di un forte rapporto interculturale per guidare i bambini nella convivenza e nella condivisione quotidiana, si pone nell'obiettivo che le nuove generazioni possano vivere realmente insieme e non una accanto all'altro.
"Aquim e l'aquilon" ha dato a tutti tante possibilità e emozioni diverse e soprattutto la voglia a ciascuno di liberare, far uscire le sue ricchezze culturali e linguistiche invece di provare vergogna e nasconderle!

L'opera è disponibile presso La Chambra d'Òc
Chamin Arnaud Daniel 12020 La Ròcha
9,00 €

Retorn a la tèrra
«Avem decidat de far una chausia que nos laissesse libres - ditz Marilena Giorgis en gachant las montanhas qu'environon lhi pasturals -. Era lo '77 e mon òme volia far una comuna embe lhi siei amís». Aldo Macario, qu'encuei ensema a sa frema mena un'azienda agrícola que fai de fromatge, còntia: «Era un temp ente se volia chambiar qualquaren e lhi avia una maniera difrènta de pensar. Mi e miei amís avíem decidat de tornar a la tèrra per trobar un trabalh que nos agradesse. Qualqu'un avia fach l'obiector a Turin e trabalhava embe lhi teliers per téisser. Volíem far na coperativa embe de feas, de fromatges e de teliers». Lo grop d'amís vivia ensema ai Balotins. «Era una comunitat hippy e mi siu anaa a viure embe lor perqué ero anaa via da maison - contínua Marilena -. Aviu just finit lo clássic e m'ero inscricha a medecina. Mas ai súbit capit qu'aquel ambient fasia pas per mi: arribavon lhi professors en "loden" e se saludavon entre lor embe la flaira sot lo nas». Après un pauc se meiron ente na granda maison a Fontanèlas de Bueves: «Volíem fitar na cascina per començar l'activitat - fai Aldo - mas capitava que te butaves d'acòrdi e al moment just volion pus fitar. Èrem pas ben vists. Puei un tipe brilant que demorava en França nos a donaa una cascina a Fontanèlas, a mes'ora de chamin da la via, sensa lume. Quora venia a veire-nos disia "l'ai mes lhi ladres ent la cà", e mi lhi respondiu qu'avia butaa aquelhi que lhi tenion luenh, "lhi ladres!".
Après trent'ans d'aquò Marilena e Aldo sos restats fidèls an aquela chausia. Plan planet lhi amís se son "desfilats" perque, enavisa Aldo: «qui es anat en pòsta, qui en ferovia. Finit lo '77 degun volia pus far la coperativa. Se degun uguesse agut de trabalh, benlèu l'auríem facha, mas fin finala sem restats nosautri dui». E encuei embe lors filhs enlevon 240 feas, 120 que chal mónser dui bòts al jorn, 50 chabras e fan de fromatge. An na cascina embe un gròs estabi e un cason a la Clusa e d'istat monton embe las bèstias a La Valeta, en Val Ges. «Per dui ans avem trabalhat embe d'autri pastres - nos ditz Marilena - après en vir per las valadas e a la fin a La Valeta. L'ei estat un cas. Lo bergier era vielh e montava pus. Avem ben trebulat, ent'aquel temp lhi avia pas de contribucions» E parelh la familha Macario taca anar en Val Ges. «Era lo 1990 - soven Aldo -, lhi avia já menc de demanda e gaire de gent que meirava las bèestias en montanha. A Vaudier, an aquel temp, lhi avia de montanhas vueidas. Son estats lhi 5 o 6 ans ente la gent abandonava las pasturas e nos an fach volentier un contract de tres ans».
Tuchi lhi istats, quora barron las escòlas, la familha Macario laissa la Clusa per se meirar en Val Ges quatre mes. Derant de montar se fermon a Sant'Ana de Vaudier, en roulotte, per far lo fen. «Lo rapòrt embe la gent d'ailamont encuei es bèl - còntia Aldo - perque mentre que lhi pastres de derant o aquelhi de lhi autri pasturals monton, fan la sason e puei calon, nosautri demorem per un mes al país. Avem mai de contactes. Donem fins lo fromatge al negòci. De bèl avant se sentem dal país». Masque embe lhi vilejants an agut da dir. Coma un emigrat a Turin que torna chasque an a Sant'Ana per las vacanças, que protèsta perque fan pasturar las bèstias ental siu prat: «Es un pichòt troç de tèrra - me ditz Marilena - e per lo téner brau lhi avem donat de fromatge. Mas quest'an l'avem laissat anar. Lo solet terrèn dal circondari. Perque al pòst de nos rengraciar de lo gardar polit trobava encà da dir. Mas diriu qu'es lo solet, perque tuchi lhi autri nos beicon de bòn uelh.»
Quora an finit de fenar, monton embe las bèstias a la Valeta, e calon puei masque a la fin de setembre per far lo second talh. Revelh vèrs set e mesa, premiera monzua, puei Aldo e lhi filhs parton per anar en pastura. Entant Marilena duèrb lo laboratòri di fromatges, visca lo fuec, lava e desenfeta lhi utils e trabalha lo lach. Fai tot da soleta: il Caprone, il Bacio di pecora, la Ricotta fresca e stagionata, la Robiola e il Brus. Vèrs sieis oras de sera lo trabalh en laboratòri es finit. Las bèstias son já enclausas. A sèt oras part la seconda monzua e lo lach ven butat al fresc dins la fònt fins a lo matin. «M'enaviso que lhi premiers ans que sem arribats lo Parc nos considerava pas - còntia Aldo -. Semelhava esquasi que lhi embaraséssem. Lhi avia una mentalitat dal natural que lhi fasia pas veire de bòn uelh la presença d'la gent. Puei, fai na desena d'ans, lhi a agut un gròs chambiament general de mentalitat: la gent, decò gràcias a de moviments coma Slow Food, a començat a apreciar lhi produchs típics e lhi ensediaments en montanha encuei sons ben vists per combatre lo degrad e l'abandon dal territòri».
Encuei lhi rapòrts embe lo Parc, coma embe las administracion localas e la Comunitat de Montanha, son bòn. E Marilena e Aldo son fins arribats a se far bastir una nòva meira embe un laboratòri per far lo fromatge. Bèla se, coma ditz Marilena: «Lhi problemas mancon pas. Da qualque an, per exemple, devem menar amont tot a espatlas perque nos fan pus lo transpòrt en elicòpter. Mas nosautri venem pas aicí en vacança, mas per trabalhar, e chaleria que lhi auguesse de servícis». Autre exemple: «Dins la nòva meira an butats lhi panels solars per la corrent elèctrica. Polion pas ne'n jontar decò dui per l'aiga chauda? Perque es pas qu'un pastre deve èsser per fòrça malnet e jamai se lavar. E aicí vos asseguro qu'embe l'aiga freida fai mal far far lo banh! Polion lhi pensar».
Un jorn arriba que una familha d'amís qu'era vengua a lhi trobar a la meira se buta a virar per las montanhas embe lhi braç dubèrts per "pilhar energia". «Aquò nos a ajuats un bòt de mai a capir la valor de nòstra chausia - explica Aldo - perque probabilment lhi amís pensavon que nosautri nos rendéssem pas ben còmpte d'la fortuna de trabalhar dins de pòsts coma aqueste. Mas nosautri lo sabem ben, e l'energia la pilhem decò sensa anar en vir embe lhi braç dubèrts». Una sensacion de libertat que, malgrat lo trabalh dur, Aldo e Marilena tenon a remarcar. «Aqueste trabalh m'a totjorn permetut d'èsser padrona de mi - ditz Marilena - mentre qu'anar a trabalhar sot padron vòl dir renonciar a una part de ta persona. Encuei arribariu pas a viure coma dins aquelas familhas ente ele part lo matin embe lo tractor e ve la frema e lhi filhets masque lo sera. Una vita alienanta. E nòstra chausia a decò un sens per lhi filhs, lhi enleves dins un'autra maniera. Nosautri avem pas la television, que es una causa terribla perque risca d'escafar totas las ideas qu'as dins la tèsta. Mas aquò n'a gaires que o capisson. Nòstri parents e lo magistre de mon filh sagrinats volion nos ne'n regalar una. E puei un tipe de Sky, un tal Luigi, de bòts que lhi a me sòna per me semóner de condicions d'abonaments disent: "finalment polerètz veire çò que voletz". Mi lhi diso que ai pas la television e ele resta esbacalit. Un jorn m'a dich: "mas saubetz que vos admiro, da bòn".
Aldo e Marilena son de personas còntra corrent. Da sempre. Coma quora l'Apa de Coni disia d'abandonar la fea frabosana-roaschina per selecionar aquela langaròla. «Aquel bòt se sem dichs "tenem dur" - soven Aldo - e encuei que la Cee dona de sovencions per las raças en via d'extincion l'Apa a començat a far la selecion de nòstra raça. La mesma causa es capitaa embe la chausia de venir a viure en montanha. Trent'an d'aquò tuchi anvon via. E restava lo "mond di ganhats". Mas nosautri lo volíem pas aceptar. E penso qu'encuei fariu la mesma chausia».

Arveire al mes que ven embe aquela que contròla nòstre destin, la data de naissença.
Un char salut a vosautri

Arrivederci al mese prossimo con quella che controlla il vostro destino, la data di nascita.
Un saluto

Lo jorn di mòrts es jorn de fèsta per lhi filhets de Sicília. La Befana (benlèu que dins las vilas e lhi vilatges de l'isla lhi a pas de chimineas per se calar dedins) fai pas de dons ailen. Ensita lhi fan lhi mòrts, a la velha de lor fèsta, d'entorn a mesanuech: lhi parents e lhi amís defunts pòrton en lor memòria qualqua peceta, de dòuç e de juecs, mas masque ai filhets savis. Pus sàvias, a mon veire, deurion èsser las maires a ren avivar com aquò la fantasia d'las mainaas. Ma maire me mandava sens'autre embe lo mèstre Pinçon a la fièra di juecs.
Que pena afeuraa, vibranta de mila desirs, me costava la chausia an aquela fièra!
Estordit dal criassear confús di tanti bramaires, me viravo esbalucat d'aicí e d'ailai e escotavo las laudas que chascun fasia a sa ròba, entant que d'autras mans m'envidavon esfarajaas dai banquets da pè e d'autras vòutz me bramavon de pas encreire a çò que l'un m'assuliava: tant que auriu degut rasonar que da degun cant auriu trobat mon ben, qu'a l'envèrs puei se trobava en chasque bancarèla.
Lo vielh Pinçon me tirava per lo braç, me gavant a fòrça da lhi encensaments d'aqueste o aquel venditor:
«Escote-lo pas, ven via! Te vòl embrolhar... fai derant lo vir de la fièra; quora aurès tot vist, chausirès...»
Endiaulats da la concorença lhi venditors, en veient m'elunhar com aquò tirat per lo braç, lançavon injúrias e imprecacions còntra lo paure Pinçon. Ele grinhoteava, en dandaneant la tèsta dessot lo fuec d'las marrias paraulas e respondia masque a iu, me repetent: «Escota pas, te vòlon embrolhar...»
N'avia de pus encharnits: embe un juec a la man, se campavon dal banquét, nos environavon e nos empachavon d'anar anant, un m'ofrent una trombeta, n'autre una vaporiera de tòla que s'acrocava a dui o tres vagonet; un tresèn, un tamborin; e tuchi tres criavon a Pinçon:
«Vielhàs empestat, laissatz chatar al filh çò que lhi agrada. Qué, benlèu deu chausir a vòstre gust? Veietz pas que vòl la trombeta?»
«Mas que trombeta! Vòl la ferovia! Gacha aquí: marcha da soleta...»
«Que trombeta e que ferovia! Vòl lo tambor: brabrà, brabrà... Las baquetas embe lo flòc... Ten, pren mon bèl! Escota pas aquel vielhàs...»
Iu gachavo dins lhi uelhs Pinçon.
«Lo vòs?» me demandava el.
E iu, en l'agachant, respondiu lo no qu'era dins si uelhs e dins lo ton de sa demanda. Com aquò fasíem lo vir de la fièra; puei, coma esquasi tuchi lhi ans, finiu per tornar al banquet ente vendion las marionetas, qu'eron ma passion. Oh pechaire, decò aquí entre lhi paladins de França e lhi cavaliers Mòrs, lusents dins lors armaduras d'aram e d'oton, rinjats en lònjas filas sus de cordetas de fèrre, ero forçat a chausir, mentre auriu volgut mi portar via tuchi. Mas qual?
«Pren Orland!» Me conselhava lo venditor. «Lo pus fòrt campion de França: te lo dono per detz liras e cinquanta...»
Pinçon, butat en gárdia da la mama, lhi sautava súbit al còl, esclopava:
«Oh, bèla! Detz liras e cinquanta? Mas se val pas tres sòuds... Gacha, mon filhet: a lhi uelhs guerç! E puei... bò bò! Campion de França... Era un mat furiós...»
«Alora pren Rinald da Montauban...»
«Pietge... Ladre!» Reprochava Pinçon.
E Astòlf era blagaire, e Gan traditor... fin finala, per chasque marioneta qu'aquel me butava derant Pinçon trobava qualquaren da dir, fins que lo venditor agassat lhi bramava ren:
«Mas alora, bòn senhor! segur que lhi vòl lo triste e lo bòn, lo paladin fidèl e Gan lo traditor, se no la representacion se pòl ren far...»

Son passats tanti ans; Pinçon es mòrt. Iu, per dir lo ver, ai pas encà degun pel blanc que me face doler d'aquò que derant tant ardentement desiravo: un parelh de barbís e na bèla barba; mas confesso que da qualque temp un'envídia mai ponhenta me pren quora agacho un quadret: iu en braias cortas de velut a mesa chamba e na jòlia marioneta dins la man. Tant jòli, laissatz-me lo dir! E encolpo Pinçon d'aquel sentiment d'envídia que pròvo derant a mon retrat da mainaa.
Perque devetz sauber que lhi vau encà a la fièra. Pus aquela di juecs (bèla se ne'n mancon pas segur, e decò de marionetas): es una fièra ben mai granda; e lhi vau per chausir lhi eròis e las eroïnas di miei romanç e de las mias novèlas. Aüra, mon envídia ven d'aquò: que mentre da pichòt a un certèn moment finiu per m'enfotre di coments talhents de mon grís mèstre e cediu tot enflamat a lhi encensaments dal venditor de marionetas, encuei sento que Pinçon, ren masque viu encà dins iu, mas m'enjonh coma un tiran, me gasta e m'estenh chasque jai. E per tant que face, pui pus me lo levar d'entorn.
«Vees, mon filhet», me contínua a repéter a l'aurelha, «vees que malenconia de fièra? Cre pas an aquelhi que te la tenhon tota d'òr: d'òr lo cèl, d'òr lhi àrbols, d'òr la mar... Òr faus, mon filhet! Papier endorat! Gacha que raça d'eròis t'uefre encuei a vita... Trionfon masque lhi ladres, lhi ipòcritas, lhi balòs! Chausís un eròi onest! Chausirès segur un deble, un ganhat, un mesquin; e ta representacion serè pegosa e chalmissenta. Practicant embe tu d'estremat, man a man me siu enstruit un pauc. E aüra te demando: Crees tu que per aquelhi que venerèn pòle valer l'escusa que ton art a miralhaa la vita de ton temp? Gacha ben: quala valor auria derant ai nòstri judicis estétics aquela escusa se, butem, nos la presentesse tot gonfle e boriós un escriveire dal Sieis cent? Nosautri lhi responderíem: «Tant pietge per tu, mon char!»
«En cèrti moments, filhet miu, la vita se fai tant marria que lhi escriveires polon ren far; e mai son fidèls dins la retraire, mai lor òbra es condanaa a murir. Que resistença vòs que aien còntra lo temp las creaturas de l'art naissuas da nòstri pensiers dessociats, da nòstras accions impulsivas e esquasi sensa lei, da nòstri sentiments frantumats e dins la descòrdia di conselhs mai opausats; aquesti paures, mesquins, chalmissents babachos que masque la fièra d'encuei te pòl ofrir?»
Aquò e d'autras causas desconsolaas me contínua a repéter Pinçon. Iu m'agacho a l'entorn, e sai pasren lhi dir. Ah, qui sauberia, qui sauberia me crear, per lhi estopar la gola, un eròi, ren coma es, mas coma deuria èsser?