Nòvas d'Occitània 2009/Nòvas n° 79 Lulh 2009

Alé miei chars amís, aüra vos pòrto a veire ma jòlia maison.
Es pròpi ental centre de la ruaa, mas na brisa destachaa das autras casas, abo una bèla vista sus l'ubac de la valada.
Es una maison vielha que mon paire a ben arranjaa per l'adaptar as nòvas exigenças de vita. Al plan bas lhi a un estable o vòuta ente avem las nòstras dètz vachas. Al plan dal mes, que qualqu'un sòna mean da mes, avem la foganha, un pichòt celier, las chambras e lo banh; lhi a decò na bèla plancha. L'iera e la feniera son dessobre, al tèrç plan, mas s'intra de darreire ente son a livèl de la tèrra. Dal cant de derant, la maison a una granda pília arrionda que rès lo colme. Lo cubèrt es a lausas e dessús la lhi a très bèls fornèls en peira. Tuchi lhi traus e las planchas son de mèlze e decò lhi sobreuissiers son de bòsc. Mon paire a gardat lhi murs a "peira a vista".
Vos envito a pilhar un café dins ma granda foganha ente poletz admirar lo vielh foier abo lo pairòl pendut, ente, un bòt, coïon la polenta. Aüra ma maire la fai sus una modèrna termocusina. Avem decò gardat lo vielh desc e un jòli dreiçaor di reires.
Ma chambra l'ai volgua d'estil modèrn: ai un liech, un gardaròba e un escritòri de fraisse, ai decò un ordinator, una richa bibliotèca e un modèrn implant per auvir de música.

"Saluces19 - 8 - 1908
Estimat Monsú Gray
Vos rengracio de vòstra cartolina que m'a ben agradaa e m'apresto a vos mandar qualqua noticia sus mon chamin artístic.
Siu naissut a Acelh (Auta val Maira) ental 1879; ai passaa mon enfancia a Draonier, a Coni ai prés lo diplòma técnic e, ental, 1897 siu intrat a l'Accademia Albertina.
Fins da quora ero mainat aviu na predilecion per lo dessenh. [...]
Ental 1900 ai expongut per lo premier bòt a la promotrice de Turin, ental 902 a la quadrienala de Turin, lo miu premier païsatge. [...]
Lo 1905 a vist per lo premier viatge las mias òbras a Venecia.
[...] Un barron de crítics francés se son enteressats ai miei trabalhs. [...]

(autobiografia inédita, dal Regesto biografico: Saluces, arquivi estòric de la Comuna)

La gleisa d'Èlva

Clemer es conoissut coma lo Magistre d'Èlva, mas cinc monuments religiós o civils del Marquesat de Saluces an beneficiat de son talent de fresquista e de pintre de taulas.
L'es a Èlva, totun, qu'al s'es manifestat, en tota sa grandor, son saber-far, tan dins las catòrze taulas consacraas a la vita de la Vierja coma dins la crocifixion de son Filh.
L'istòria contiaa da Hans Clemer se lès da manchina a drecha e da l'aut en bas sus lhi dui cants dal còr, en anant da l'un a l'autre.

[...] Joaquin pilha Anna dins si braç al mes de la via e, ve-lo aquí, Maria es concebua. Degun òme assist a son premier banh, tot just naissua. Encà pichotina, ilh es butaa a l'abric da l'agach e dal desidèri de lhi òmes, en dintrant dins lo Temple. L'es un miràcol -lo baston de Jusèp que florís de ‘n liri, símbol de chastitat- que designa aquel que serè charjat de la gardar vierja, après que, abo la paraula de l'àngel, Ilhe deven maire dal Filh de Diu: Jusèp es absent dins la Nativitat, benlèu, masque a causa de na fenèstra; al es en second plan, quand lhi Mages fan lor vísita al Pichòt Jesús; al se retròba actor masque al moment de la circoncision, e pilha d'emportança masque per çò que pòl servir a Jesús e a Maria durant la defugia en Egipt...

Lhi chabelhiers o cavié venion da Èlva, en val Maira.

La baïa de Sant Peire
Las Baïas salhon ental temp dal carneval o a l'ocasion dal Sant patron.
La granda Baïa de Sant Peire se fai chasque cins ans enti jorns dal carneval a recòrd de quora lhi Sarasins son estats fòrabandits da la val Varacha, vèrs l'an mila.
Second lhi documents de l'etat mesana, lhi Sarasins s'eron sistemats sus la còsta de Provença, a La Gardia Frenet (dapè de Sant Tropez). D'aquí, partion per violentas expedicions còntra gleisas, chastèls e abaïas (Pedona e Nòvalesa).
Dins las Valadas, lhi Sarasins avion plaçaas lors postacions armaas per tenir d'uelh la popolacion des montanhas oblijaa a trabalhar dins las trunas.
Ental 975, après qu'avion sequestrat Sant Maiòl, l'abat de Cluny, s'la via dal Sant Bernard, lhi segnori de Piemont e Provença son entervenguts e, ensem ai montanhards armats, an liberat lo territòri.
Tutun, se ditz decò que lhi montanhards des valadas foguesson d'acòrdi bo lhi Sarasins còntra lo podèr e l'arogança di feudataris e de lhi abats.

L'èlvo
Autessa: fins a 20 - 25 metres
Copa: a uou, arreondaa sal som, espessa
Tronc: robust, gròs, entorçut vèrs la poncha dins lhi árbols mai vielhs; branchas entortolhaas e viraas amont; ruscha d'un gris-borre
Fuelham: sempre verd
Fuelhas: a forma d'agulha, abarronaas a 5, lònjas 7-8 cms, verdas escuras
Fruchs: alevetas a forma d'uou abo escalhas còtias da blòi escur a ros-borre

L'èlvo, en Euròpa, creis naturalment sus las Alps e sus lhi Carpats.
Arriba fins a n'atge de 500 ans e per créisser n'a pro de tres mes a l'an bo temperaturas de 8-10ºC.

Aleveta
Las alevetas se tròbon sus las plantas maüras qu'an mai de 40 ans. Dins chasque aleveta lhi a na centena de garilhs.

Bèc-croseat
Lo bèc-croseat duerb las alevetas e tira fòra lhi garilhs gracias a son típic bèc croseat que fonciona da talhatòlas.

Artesin
L'artesin tròba dins l'Alevè un ambient ideal. S'eslarja sot lhi èlvos, cuerb las ròchas e las vielhas sochas, fins amont enti clapiers.
Al es un boisson sempreverd bo de flors d'un ròsa viu.

Per cuelher lhi garrits
Quora arriba l'auton, aquilhi que cuelhon lhi garilhs monton ental bòsc de l'Alevé.
En equilibri sus las branchas, a na desena de metres da tèrra, destachon las alevetas maüras.
Las baton bo na lònja pèrtia e, de sot, se repeton lhi crèps, coma na plueia de fruchs, còtia sus la mofa, sorda sus las raïtz e las sochas, forfolhanta al mes de lhi artesins e de lhi aiseliers.
Finit lo trabalh, buton las alevetas dins de gròs bersacs que pòrton aval tuchi lïats ensem bo un tiralh.
Sieis - uech bersacs, lïats ensem, semelhon un pauc un "tren" que ven endraiat per la còsta erbosa. De viatges, la via es pro plana e lhi òmes tiron lhi sacs bo la fòrça di braç.
D'autri viatges, al contrari, la traça es ben pendua e lo traspòrt des alevetas ven a èsser na corsa da se derochar aval per la montanha: lo "tren" pilha andi, cala aval coma un mat e pòl s'arviotar fasent far al menaor virabaraquins e sauts.
Alora, per pas s'arversar bo lhi sacs la chal èsser bons a s'aressar e a córrer, córrer mai lests dal "tren" qu'es darreire.
Arribats a la ruaa, duèrbon las alevetas per tirar fòra lhi garilhs - fins a na centena per aleveta - per après lhi passar al seas e lhi netear: aquesti trabalhs se fan al cubèrt, ente l'iera, bo de vielhs maquinaris per bàter lo blat (lo ventaor e lo sernelh), aüra adaptats per aquò.
A la fin, lhi garilhs se buton a eissuar se la lòbia de la maison per après lhi vénder a la forestala.

Se, en montant per l'Auta Val Pò, vos fermatz après lo cementièri de Stocinièras de Païsana, capirètz tantas còsas.
Auçatz lhi uelhs e la vos semelharè de truchar-lo ‘bo ‘n det.
En tornant arrèire ‘bo lo pensier enti siècles, la vos serè clar lo perqué lo Vísol a agut n'emportança tant granda per nosti rèires e las rasons que an fach en manièra que 'n pòst coma quel se la tèrra al sie devengut, sensa que esquase se n'acorzessen, un referiment tant atractiu, na vera calamita sie per la gent de las valadas que per qui arruba da luenh.
"L'es masque na montanha" lhi aurèn pensat - alora coma aüra- lhi sòlits scèptics "ben menc auta que tantas autras".
Fins a 150 ans fa, degun l'avia mai agua, ental sens de l'escalar, mas la piràmida de ròcha laissava sempre ‘n senh clar dedins lhi uelhs de totas las personas que dal bas l'omatjaven.
Amor e suenh, paor e esfida, motiu de vita, escapar e córrer luenh da la mòrt. Òmes e fremas luenhs entre lor, mas gropats dal fil sobtil dal pensier d'questa montanha que, tutun "nos a donat la vita".
Lo Vísol fasia ben paor.
"Al volrè pas anar a Vísol?" la gent se demandava tuchi lhi viatges que quarqu'un volia far n'empresa retengua impossibla.
Lo prim de la Val Pò qu'al a ganhat la cima al es istat Michele Re que coma al a dich Tommaso Simondi "lo prim di nosti qu'al a laissaa se la cima dal Vísol son incredulitat!".

(da "1860-1920 Val Pò. A las sorgents dal torisme", de G. Aimar - S. Beccio, Chambra d'Òc - Centro Studi di Cultura Alpina - Corriere di Saluzzo, 2003)

OSTANA
En val Pò, a 1300 m. d'altituda, pròpi derant lo Vísol: es n'exemple tràgic de l'espopolament des montanhas. Ental 1921 la comuna declarava 1187 abitants, 79 ental 2001. A dir- la tota, la comuna a na punhaa d'abitants e na setantena de residenças faussas, d'emigrats que, per afeccion al país, an mantengut la residença. Gràcias an aquesti "faus residents" Ostana fai encà comuna, bo lo séndic e la pòsta. Lhi emigrats monton da la plana a la fin de la setmana (lhi mai fedels), lhi autri per las gròssas fèstas e l'istat, per far reviure lo país.

Riu Martin
La barma de Riu Martin se duerb a 1525 mètres se la drecha orogràfica dal Pò, a mes'ora de chamin da Criçòl. Dedins, a pus o menc 600 mt. da l'intrada, las aigas dal Riu Martin calon da n'autessa emponenta dins la granda Sala dal Pissai donant al visitator na vision pròpi bèla.
L'es pas possible estabilir ‘bo precision l'época de la descubèrta d'aquesta barma. Ental 1655, la barma es siervua, a estremar e protéger las relíqüias de St. Chafré fins alora conservaas dins l'omònim Santuari de Criçòl.

L'istòria de Riu Martin

[...] Lo ser, dedins las lònjas velhaas ent lhi estables, lhi vielhs parlaven sot-votz di senhs negatius dal fascinós pertuis nier (de Valença).
[...] Lhi bergiers, que da Oncin, da Ostana e da Criçòl portaven las vachas en pastura, contaven d'aver tapat de peiras ental pertuis per far paor a lhi aucèls malinhs que istaven ailai dedins.
Se conta que quatre fraires de St. Ilari colhonessen quilhi que disien d'aver paor d'aquò que se contava. ‘N ser, en bevent de vin a la Cantina del Camoscio, après aver ben batut lhi punhs se la taula, an dich que "eren totas estòrias".
Talment lhi eren convints que, ‘n jorn de junh, an decidut de armar-se de còrdas e coratge per intrar dedins quel maledet pertuis e demostrar que totas las estòrias que contaven eren pas veras.
N'es intrat un solet, gropat estrech en vita e ‘bo ‘n lum a la man, ‘bo l'acòrdi de bramar s'al agués vist quarcòsa. E parelh al a fach, ‘bo tot lo flat que avia ent la gola, après que la còrda l'avia acompanhat per na vintena de mètres dedins lo pertuis.
Ilhs l'an tirat amont ‘bo de fòrtas braçaas. Semelhava que lhi agués prengut mal. L'an coijat se l'èrba e inutilment an cèrchat de far-lhi tornar un pauc de color sal morre.
Al det pichòt de la drecha portava lo senh de n'orribla mordanha.
Per d'ans e d'ans, ental país s'es contat que era istat lo crobaç blanc, gardian velenós di segrets de quel pertuis e de las maschas que aqui vivien.

(da "1860-1920 valle Po - A las sorgents dal torisme" de Gianni Aimar, Sergio Beccio; ed. Chambra d'Òc, 2003)

De la volp
La propietat de la volp es aital qu'ilh engana li animals e li aucèls per molti frauds e engans. Car quant ilh vòl enganar las cornalhas, adonca se jai supina en tèrra enaimaa s'ilh fos mòrta, enaicí qu'ilh non jete neun (degun) flat, e a lhi uelhs enaicí reversats coma s'ilh agues jagüa mòrta per molti jorns; e adonca li còrbs, cresent aver trobaa carònha, van a lei; e ilh trai la lenga; enaicí prend li aucèls volents manjar la lenga de lei. Dont la volp plena d'engans es acomparaa al diàvol. Car lo diàvol engana li peccadors per molti engans, enaimaa la volp engana li aucèls; car lo diàvol non pòl enganar li bòns barons e onests, si meseime l'òme non arma lo diàvol aub las soas armas; car lo diàvol nos ofend con las nòstras armas e nos laça aub li nòstres pròpi laç; car las armas las qualas nos donem al diàvol son li nòstres pecats mortals faits per la nòstra volontat; e quant nos fasem plus fòrts e plus soç pecats, tantas plus fòrtas armaduras son repòstas al diàvol, per las qualas ofendem nos meseimes
(dal Bestiari valdés)

De la volp
La propiota de la volp es aytal qu'ilh engana li animal e li oysel per moti fraut e engan. Car cant ilh vol enganar las cornalhas, adonca se iay supina en terra enayma s'ilh fos morta, enaysi qu'ilh non giete neun fla, e ha li olh enaysi reversa coma s'ilh agues iagua morta per moti iorn; e adonca li corp, cresent aver troba carogna, van a ley; e ilh tray la lenga; enaysi pren li oysel volent manjar la lenga de ley. Dont la volp plena d'engan es acompara al diavol. Car lo diavol engana li peccador per moti engan, enayma la volp engana li oysel; car lo diavol non po enganar li bon baron e honest, si meseyme l'ome non arma lo diavol au las soas armas; car lo diavol nos offent cun las nostras armas e nos laça au li nostre propi laç; car las armas las cals nos donen al diavol son li nostre pecca mortal fayt per la nostra volonta; e cant nos façen plus fort e plus soç pecca, tant plus fort armarduras son reppostas al diavol, per las cals nos offenden nos meseymes
(dal Bestiari valdés versione originale)

Del cerv
La propietat e la natura del cerv es aital que, quand el se vòl renovelar, car el a li còrns si grands qu'el non pòl levar lo cap, el meseime trai con las soas naritz li serpents de li pertús, li quals el devòra e manja, e puei qu'el se sent entossiat, el vai a la fontana viva, e beu molta aiga, enaicí venç lo verum per l'aiga; mas tuit li pels e li còrns li cason per la fòrça del verum, enaicí rejovenís.
Dont nos, li quals sem vençuts per l'engan del serpent, çò es per l'engan del diàvol, per li grands còrns li quals nos avem, çò es per li soç e bruts pecats, nos non poem levar lo cap per la graveça de li grands pecats, car quand pecats mortals nos avem, aitanti diàvols senhorijan de nos.
Dont puei que nos sem enverumats, çò es gravat per la soçura de li pecats, nos devem córrer a la fontana, çò es Crist.
L'autra propietat del cerv es que, quand ilh van pàisser, s'ilh fossan ben cent, l'un pausa lo seo menton sobre l'esquina de l'autre, e quand aquel que vai derant es ‘stanc, vai al derrier e pausa lo seo menton sobre l'esquina del seguent; enaicí van per la lor via.
Dont nos devem ensegre aitalas costumas: si nos volem atrobar pastura, çò es anar a la glòria celestiala, nos devem sostenir li lavors del nòstre pròxime, justa çò qu'es dit: Portatz l'un lo fais de l'autre, enaicí compliretz la lei de Crist.
(dal Bestiar Valdés)
Del cerf
La propiota e la natura del cerf es aytal que, cant el se vol renovelar, car el ha li corn si grant qu'el non po levar lo cap, el meseyme tray cun las soas naris li serpent de li pertus, li cal el devora e manja; e poys qu'el se sent entosia, el vay a la fontana viva, e beo mota ayga, enaysi venç lo verum per l'ayga; mas tuit li pel e li corn li cagion per la força del verum; enaysi reiovenis.
Dont nos li cal sen vençu per l'engan del serpent, ço es per l'engan del diavol, per li grant corn li cal nos aven, ço es per li soç e brut pecca, nos non poen levar lo cap per la graveça de li grant pecca; car cant pecca mortal nos aven, aytanti diavol segnorijan de nos. Dont poys que nos sen enveruma, ço es grava per la soçura de li pecca, nos deven corre a la fontana, ço es Christ.
L'autra propiota del cerf es que, cant ilh van a paysser, s'ilh fossan ben cent, l'un pausa lo seo menton sobre l'esquina de l'autre; e cant aquel que vay derant es stanc, vay al derier e pausa lo seo menton sobre l'esquina del seguent; enaysi van per la lor via.
Dont nos deven ensegre aytals costumas: si nos volen atrobar pastura, ço es anar a la gloria celestial, nos deven sostenir li lavor del nostre proyme, iosta ço qu'es dit: Porta l'un lo fays de l'autre; enaysi complire la ley de Christ.
(dal Bestiar valdés, version originala)

Maison dos Òros

Maisoneta mia, maisoneta mia
jamai d'la vita
t'auriu laissaa
e pur a me 'n siu anaa
A siu lòng de ton lindal
mas mons uelhs lhi son aiquí aut.
Maisoneta mia
soleta tu sies restaa
ton fornèl o fuma pas mai.
L'aura passa derant ta pòrta
qu'ilh l'es totjorn saraa,
ilh parla dal temp passat
aub las votz de tanta gent,
nòstra gent qu'ilh adocement
ilh (las) se'n son mai n'anaas.
Sus ma montanha
las aigas ilh (las) son freichas,
los prats ilh son vèrds
las flors ilh (las) son parfumaas
e dins lo cèl totplen blòi
la lhi a tant d'estèlas!
Adiu, ma bèla montanha!
A t'ai laissat mon còr!.

Francesc de Bardonescha es viscut ental secle XIV.
Senhor de l'auta val d'Ols, al avia un chastèl a Bardonescha e n'autre a Cels, ruaa d'Ensilha. Eron sot lo siu domeni decò las tèrras de Blins e Chastèl en auta val Varacha. Òme de fiança de Guigo lo dalfin; Francesc avia l'encharge de portar d'ambaissadas al Comt de Savòia e, pròpi mentre qu'al portava anant un d'aquesti encharges, lo Dalfin avia aprofitat de sa filha.
Lo Bardonescha s'es sentut ofendut. Alora al a decidut de se vendicar reportant al Comte de Savòia de segrets militars ben emportants per la seguressa del Dalfinat.
Per aquò es estat considerat un traditor e s'es escapat sus las montanhas. L'an prés e l'an menat presonier ental fòrt d'Ensilha; totun al es reussit a ne'n salhir e a portar las popolacions de Bardonescha, Ols, Ensilha e Blins a la revòlta còntra lo poder del dalfin.
Umbèrt II, vengut après Guigo, a súbit estofaa la rebelion.
Grinfat mai Francesc, l'an menat dins lo chastèl de Pisançon d'ente al s'es escapat n'autre bòt. Tornat dins sas tèrras, s'es mai butat a la tèsta de la revòlta. Lo mes de mai dal 1334, ental clòstre dal monastier d'Ols, Umbèrt II a condamnat Francesc. Lhi an sequestrats lhi fèuds e lhi bens, an demolit lhi chastèls de Bardonescha e de Cels. An decò donat l'òrdre de lo pilhar viu o mòrt.
Francesc a viscut estremat per dètz ans; ental 1345 l'an pilhat e neat ental Ròse.

La via di lops
Francesc a cernit la via de lhi lops. Lhi lops son coratjós, corron après lhi becs si flancs pus drechs de la montanha, ente l'òme se pòl tuar a tuchi lhi pas que fai. Lhi lops son furbs, monton chappuei per las valanchas e cercon las bestias mòrtas. [...] Lhi lops son libres: se plegon as leis dal tròp, mas quora lhi a pus de pòst al mes de lhi fraires, tacon a viure da solets e se van cercar de pòsts nòus.
Francesc era malchapat, mas coma lhi lops anava pas a cas. Conoissia lhi vúels (viòls) e las ‘scorchas d'aquelas montanhas rossas coma lo ruso, que oramai eron venguas sa maison. Avia en tèsta de mapas ben claras e cernissia sempre la via pus bòna. Era vòrre coma un puerc e guchit, totun lhi sius chamins, tirats da duei ans de vita ente lhi bòscs, eron lhi pus durs e aqueli que guchissian de mai, e per aquò, sensa fauta, lhi pus corts.
[...] L'endeman matin, se son presentats derant ai fuòrts d'Ols. Per passar lo prim muralhon an ren agut besonh des eischalas d'assaut: Francesc a fach prontar lhi flechaors, après qu'an tirat un barron de flechas e de crèps d'arbaleta, qu'an tengut luenh lhi defensors, la pòrta es estaa sfondaa da de crèps d'aret. Lhi fants, lhi sòudats a caval e lhi contandins sus lhi muls son entrats dins lo prim vir des muralhas. [...]

(da "La via dei lupi" de C.Grande, ed. Ponte alle Grazie - 2002; version dins la parlaa de Sambuc - val d'Estura)