Lango tan bello de notri paire
d'li Vaudoa, d'li wely,
dü sen dant a gaire...

L'ê lî dui primmî vërsét d'uno pouezìo quë Anna Gille, uno donno dë Serres, ënt â
Württemberg, avìo lëiù ënt â 1939 a uno trouppo d' valdê quë s'èrën deiplasà d' lour valadda për anà vëzitâ lâ coulounìa quë lei avin foundà lour reire 250 ann anant, ënt â 1689.
La po èse ëntërësant saoupê quë cant Anna Gille lëìo quëtto pouezìo, coumpouzâ da sa maire vër lou coumënsamënt dâ siècle, nun dë quëlli qu' eicoûtàvën pouìo pi capî soc î dizìo: nì lh'almant, qu'avin quità doou bièn dë parlâ patouà (illhe, i n'avìo ëncâ aouvì un poc da sa maire e da sa nonno, morta ënt â 1930); nì lî valdâ qu'èrën ën vëzitto e qu' aourin dëgù lei ërcounouisre lour lëngo, quë la Gille lour proupouzavo coum un drie sénh dë l'amour quë sa gënt avìo gardà për lou paî dë dount il èrën vëngù.
Quê patouà èro prou quél dë notrâ valadda, ma deitravizà da dui siècle e paso d'izoulamënt e dë lutto contro l'almant. Quê patouà èro la vîtimënto qu' i s'èrën pourtà aprèe ën partënt e qu'i nou tournàvën rëndre deidounâ, papì bouno nì p'lâ fèta nì châjouërn, uno pèl da fouttre vio coum uno ënvîtouiro. Cant Anna Gille lëìo qu'lî vërsét, quë din, lh'ërcoubichant un poc,
Lëngo tant bello dë notrî paire,
d' lî "Vaudois", d' lî vélh,
tu sê tant a caire,
lou patouà, ënt â Wûrttemberg, èro papì moc "a caire", ma dëmëntià, mort për tuti, d'cò për la Gille quë pouio papì partajâ oou nun lî calquë mous qu'î sabìo ëncaro.
Tournant lèire la pouezìo, pënsavou ën quëttî jouërn a soc së paso eisì ënt lâ valadda, ënqueui, përqué:
-la s'é d'cò coumënsà da noû, da calqu' ann, a eicrire dë pouezìa ën patouà, qu'lâ pouezìa quë jamé s'èrën eicrita cant la gënt s'arazounàvën, bërjaguiàvën e së countiàvën toutta lour coza ën patouà. L'ê-lo uno marìo ërmarco?
-d'cò da noû, lou patouà meur përqué meùrën sënso èse ramplasà quëlli qu' lou parlàvën (e dë dêzéna dë bourjâ soun veuida), ou lutto, ma châ vê mënc, contro italian e piemountê quë l'eitoùffën. L'é cazi la règglo, ën Val San Martin, aouvî dë dëvîs quë sëmillhën a quét eisì:
«Dount tu vâ, euiro, Maria, Pillho tî quaderno e tâ matita e vai fâ ti compiti. Anche s' tu t' diverte
pâ tant, la fai niente!».
Qui nommo cadéno soc s'èro toutìo dît cèino ou eitaccho; qui dì qu' «la li sannho lou nâ», noumpâ se plannhe qu' «al à lou sanc â nâ»; qui s'eumplo la goulo (la fai pi fin, la flourajjo lou patouà!) dë dunque, però, perciò, comunque, caso mai, ad ogni modo (oou dui d: moddo!).
Lou mégge é ëncâ mégge, ma lou mëzuròou é dëvëngù jòmetro (ooub -o, coum "fënno"!); lou sanglìe é noumà cinguiâl, lou murét marmotto: e bièn van a la Gran Miando, a l'Eiminâl e â laou dî Founzét (ënquei "Tërze Laou", "Guìnivert" e "Laou Vert", për pâ fâ tort a quëlli qu'an përparà lâ carta dë l'I.G.M. e qu'an d'cò noumà Freiboujo "Pian Littorio", qu'ërzisto bèn!) sënso pi ou saoupê. L'é uno malatìo qu' nouz à pilhà ëmpaouc tuti. Nhënco lâ bouna ëntënsioun bàstën papì: ouz avè aouvì doun Canal, qu'à parlà drant a mi, se greuizâ d' lâ via "franâ" e nou dire qu' lou Boundìou "à vinchù la guèro", dëmëntiant qu'eisì lâ via laz eivàzën e qu' lou Boundìou lâ guèra a lâ vincho (?) zamé, ma, për pâ pèrdre ën méme tëmp lou patouà, a lâ ganho.
Un aribbo papì a se parâ. E l'é pâ uno bouno ërmarco.
-parélh, për aranjâ lâ coza, e ën pënsant a l'eicolo (î din), paire e maire se soun adounà a dëvizâ ooub lour meinâ ën italian, méme cant î soun tutî dui d'eisì e qu'il an zamé agù nësit dë parlâ ëntër lour aoutre qu' ën patouà. E alouro, l'aribbo d'cò d'aouvî un italian fait sû mëzuro a pô' prèe coum quét:
«Non andare a garare l'acqua al tolone con quel barachino che raia!».
Véou qu' la fai soûrire calcun, ma prouvà un poc a ou dire mélh! Prouvà a parlâ ën italian dë taccla e dë timangle, d'eigraplâ e d'eiseirî, dë blëchâ e d'eibattre, dë sënicle e dë laitin, dë veireûl e dë sërpënguëncha! E alouro, la sërìo-lò pâ mélh d'ou dire ën patouà? La ou sërìo, ma la s' fai pâ. E l'é ëncâ mai un marì sénh.
L'é a tout eison quë pënsavou ëmbè qu'ërlëìou la pouezìo d'Anna Gille, përqué tout eison l'é d'cò a pô' prèe aribà ënt â Wurttemberg e ën tû' lî post dount uno lëngo n'à malhà un'aoutro. La coumënso parélh e, coum dizìo pureuiro lou mnistre Micôl ën parlant d'aoutrâ coza pi pënibbla, la risco d'èse «lou coumënsamënt dë la fin». Lou patouà ëmbâtardì e meiprîzà, lou patouà dë jouërn ën jouërn pi paoure, lou patouà eitrupià dai jouve sënso pi quë nun së pillhe la péno d' lî courijâ: tout eison la deitino qu'un é ën trin dë virâ l'eicino a notrâ coza, a soc nouz an ërmëtù notrî paire e donn. E s'un aribbo pâ a capî qu'un po anâ anant sënso se deifâ d' soun ërdità e qu'un crei mélh s'un à dë rèi quë s'un s' lâ tallho, alouro l'é inevitabble, e forsi just, quë lou patouà e tou' la rèsto së pèrdën. Dâ tëmp pasà, dë nasioun ëntièra an dispareisù, dë sënténa d' lënga soun itâ eifasâ.
Ma lh'à d'cò d'eizëmple dë peupple e dë lënga qu'an ërzistà e dë lënga qu'érën ën dreisuro morta e qu'un à ërsusità. Nou pon pâ saoupê doouzeuiro soc nouz anërèn fâ dë notrâ tradisioun e dë notro lëngo. Ma nou sàbbën quë toutto culturo quë s' pèrdo e toutto lëngo quë së dëmëntio nou laisën pi paoure. Spëroummo quë, malgré lî marì sénh, pâ tout së pèrde ma quë calcozo almënco dë soc vâl la péno d'èse salvà së salve, për qu'un aie d'cò ëncâ calcozo dë valabble, dë soc nouz é ità counsënhà, da laisâ a qui vai vënî aprèe nou.

Il discorso della salvaguardia delle nostre tradizioni culturali è strettamente connesso con quello della loro valorizzazione e del loro studio. Accennerò pertanto brevemente, nel concludere, a due iniziative promosse di recente dalla Regione Piemonte e dall'Università di Torino, che si aggiungono a quanto anche la Società di Studi Valdesi sta realizzando in questa direzione con l'arricchimento e la ristrutturazione in atto dei musei, la raccolta dei canti popolari, ecc..
Entrambe le iniziative fanno capo, per la parte scientifica e organizzativa, all'Istituto dell'Atlante Linguistico Italiano, impresa nazionale, con sede presso la Facoltà di Lettere, che vanta una grossa esperienza nel campo.
La prima è l'Atlante Linguistico ed Etnografico del Piemonte occidentale (ALEPO) che si prefigge la raccolta, comune per comune, del patrimonio linguistico delle nostre valli, sulla base di un questionario appositamente studiato e adatto anche a sollecitare informazioni di carattere etnografico.
La seconda riguarda invece la raccolta dei toponimi, un repertorio di enorme valore linguistico, storico ed etnografico, la cui conoscenza va man mano perdendosi, con lo scomparire delle persone anziane, lo spopolamento crescente delle aree montane e l'abbandono quasi generalizzato delle colture.
Prossimamente, alcuni di voi saranno dunque chiamati a collaborare a queste imprese fornendo risposte e informazioni. Per la toponomastica, si conta anzi sulla diretta partecipazione alla raccolta di persone del luogo, secondo modalità che verranno prossimamente precisate. Gli interessati possono intanto segnalare la loro disponibilità a "La Valaddo" o direttamente all'Atlante Linguistico Italiano e vedersi, per una prima informazione, l'articolo di Erica Baret sul numero 2 (giugno 1982) de "La Valaddo" (pp. 4-5].