Portal d’Occitània    Letteratura occitana

Daniela Garibaldo e Adele Allemand - Lë giurnà dlë mënagerë

Lë giurnà dlë mënagerë

Èsse soun mèitre - Antologia di scritti occitani dell'Alta Valle Susa

italiano

La giornata della mënagerë336

È il tempo della mietitura.
Le spighe dorate della segale,
aspettano di essere mietute.
Sono alla
Brua du Clapìë,
e ho già apprestato una bella
fila di biche.
Il sole si abbassa
sulle cime delle montagne:
è ora di andare.
Saluto i miei e,
con il mio cane che mi segue sempre,
vado a casa per prepararmi
e salire
uz Öru per fare la mënagerë.
Mi do una rinfrescata,
una spazzolata alle scarpe,
mi cambio il grembiule.
Sulla soglia di casa il cane,
con le orecchie puntate in avanti,
osserva tutto quello che faccio.
Sembra che mi dica di sbrigarmi.
Poi viene a farmi le feste, ha capito
che domani si va in pastura.
Preparo il tascapane, guardo nel nido
se le galline hanno fatto il loro dovere:
lo trovo occupato dalla gallinella.
Non ho il tempo di aspettare.
Un po’ con le buone e poi con le brutte
la faccio scappare.
Trovo due uova, giusto per riempire
il baracchino di
brusë d’iòu337.
Poi nell’armadio prendo un salamino,
un pezzo di cioccolata, taglio una bella

fetta di pane (“Il pane fa sempre buona
compagnia!” diceva mia Nonna).
Prima di mettermi il tascapane in spalla
vado ancora al
pèilë338 a prendere
un gomitolo di lana e quattro ferri
per lavorare a maglia
e non trovare la giornata troppo lunga.
Chiudendo la porta sento ancora
la gallinella protestare: ce l’ha ancora con me.
In cima alla
cërierë339 il mio cane,
che si chiama Bil, mi fa le feste ancora una
volta, poi ci incamminiamo.
Passando davanti alle ultime case del
Sèr
chiamo Rosa, l’aspetto due minuti,
poi esce mangiando una bella tartina di burro.

Più avanti, sul poggio della Sänhë,
vediamo arrivare Simona,
che allunga il passo per prenderci.
Siamo tre
mënagera giovani,
ci piace ridere e scherzare.
Prendendo le scorciatoie

arriviamo alla fontana del Clau.
Con le mani a coppa raccogliamo
l’acqua fresca che scende dal beccuccio
per dissetarci.
Ci avviciniamo a
Grangë Garnìë340,
un cane ci vede arrivare, ci saluta
a modo suo: non finisce più d’abbaiare.
Alla curva del
Gro Mü341 ci sediamo
un momento sul muretto per riposarci
ed ammirare le belle montagne che
fanno da corona al nostro paese.
Dopo cinque minuti siamo in cima alla salita.
Al
Pe duz Öru, Delinë Darèirë
ci offre il caffè, non ce lo facciamo ripetere
due volte, ci fa molto piacere.
Le mucche non tardano di arrivare
e ciascuna va a casa sua.
Accendo la stufa, poi faccio intiepidire il latte
per farlo cagliare.

Il contenitore della panna è pieno e

la verso nella zangola.
Dopo poco il panetto di burro è pronto
e lo metto al fresco tra due foglie di genziana.
Le mucche arrivano. Inizio a mungere
poi passo il latte nel
curòu342,
vedo che riempie il paiolo,
lo porto in cantina ben coperto
per poi scremarlo l’indomani.
Dopo cena guardo le stelle
che si accendono nel cielo,
quelle vicine e le più lontane.
Sono stanca del lavoro
ma soddisfatta della giornata.
Quando mi corico sul pagliericcio
non ho bisogno di essere cullata.
La notte passa senza che me ne accorga
quando la sveglia si mette a suonare.
Le
mënagera accendono la loro stufa,
il fumo dei fornelli si distende sui tetti.
Penso che un’altra giornata è iniziata.
Nel cielo blu la luna si fa trasparente
e se ne va per far posto al sole
che dopo la notte viene con il suo calore
per ridare colore a tutti i fiori.
Finisco di accudire le bestie e faccio colazione nell’aria fresca della mattinata
con una scodella un po’ sbrecciata.
Stacco le mucche che si uniscono alle altre.
Con la pala e la scopa pulisco davanti alla
porta dove, senza tanti complimenti,
hanno sporcato.
Vado ancora in cantina,
giro le “tome”
343 adagiate sulla paglia,
tra qualche settimana saranno stagionate
e buone da mangiare.
Lego un ombrello al tascapane:
Prima di sera può ancora piovere.

Siamo tre vëcera344

e pian piano arriviamo alle Sänhera

dove sospingiamo le mucche verso Pra Lën.

Prendo i ferri e monto le maglie.

Un ferro si nasconde nell’erba.

Metto via il lavoro a maglia

e mi avvicino al sacco del pranzo.

L’ombra della Pèirë ‘d Megiu345

segna che è l’ora del riposo

e le mucche iniziano a ruminare.

Sul dosso del Rucià dlë Fnetrë

si mette a fischiare una marmotta

due pernici nell’erba si alzano in volo

e spariscono nel bosco senza voltarsi.

Le ore passano, il sole scende:

si avvicina la fine della giornata.

Le mucche brucano ancora un poco.

Scendendo sotto i larici, tra l’erba fine,

raccolgo i rami per una fascina.

Arriviamo al Clo dl’Arpauzë

e ci fermiamo un momento.

Le mucche sono stanche e hanno sete

e una dopo l’altra si incamminano verso casa.

Bevono con avidità alla fontana

poi entrano nella stalla per essere attaccate.

Poso la mia fascina, apro la porta

e penso all’indomani che devo trovarmi

con i miei per finire la mietitura.

L’ē ‘l tën du messun.

Laz epìa i l’an lë curū dl’ōr,

l blà u l’ätën d’esë mesunà.

A sìu u Brua du Clapìë,

a l’èi giò dresà ünë bellë

rëngë ‘d cücülhun.

L suré s’abèisë

sü la puncia dla muntannha:

l’ē urë d’anā.

A salüttu ma gën e,

u mun cin k’u m’suivī tultën,

a vau a mezun për m’aprestā

e muntā uz Öru a fā lë mënagerë.

A m’dunu ün’arfrecià,

ün cò ‘d brosë sla savatta,

a m’ciangiu ‘l fudī.

Siù lindā dlë portë ‘l cin,

u saz urëlha virā anän,

u m’bèikë tu s’kë fau.

Lë sëmblë ku m’dizë dë m’depaciā.

Pöi u vën m’fetea, u l’à cumprei

kë dman l’ē lë giurnà d’anā vëcìë.

Aprestu ‘l täscapan, a vòu vèi din ‘l nikë

si la giarina i l’an fā lor dëvei:

l trovu ocüpà dlë pullë.

A l’éi pa ‘l tën d’atëndë.

U la bella maniera pöi u la brütta,

a lë fau escapā.

A trovu duz iòu, giüstë për fā

lë bärakinà ‘d brusë d’iòu.

Pöi din l’armanio a prënnu in säramin,

in morë ‘d ciocolà, a talhu ünë bellë

lèicë ‘d pan («‘l pan u fèi tultën

bunnë cumpanhìë!» i dizìë ma Nona).

Dran kë m’bitā ‘l tascapan slaz epalla

a vòu ancarë u pèilë par prënnë

ün grämesé ‘d lanë e cattrë broccia

për tricutea

e për pa truvā lë giurnà tro longë.

Än säran lë portë äntëndu ëncā

giäctea lë pullë: i l’à ëncarë u mì.

A lë simmë dlë cërierë mun cin,

k’u l’ē a nù Bil, u m’feteë ëncarë in cò,

pöi u nuz äncëminën.

Än passan dran lë dërierë mezun du Sèr

a sunu lë Rosa, a l’atëndu dua mnütta,

pöi i sortī än mingian ünë bellë grasë ‘d bör.

Plüz anan, siu trükë dlë Sänhë,

u vìën aribā lë Simonë,

i l’alongë ‘l pā për nuz atrapā.

U sën trèi mënagera giuva,

lë nu plèi rirë e skërsā.

Än prënën laz accurcia

u l’aribën u baciasun du Clau.

U la man a ecuelë u l’ärparën

l’àighë frèicë k’i desën dlë caronë

për nu garā lë sën.

U nuz apremën a Grangë Garnìë,

ün cin u nu vé aribā, u nu salüttë

a sa manierë: u finì pa ‘d giapā.

A lë devirà du Gro Mǖ u nuz astën

in mumën sü lë müralhë për nuz arpuzā

e admirā la bella muntanha tut d’alvì i

k’i fan curonë a notrë paī.

Apré sink mnütta u sën a lë simmë dlë muntà.

U Pe duz Öru lë Delinë Darèirë

i nuz offrì ‘l café, u nu s’ fëzën pa dirë

du cò, lë nu fèi biën plesī.

La vaccia i tardan pa d’aribā

e ciacünë vèi a sä mezun

Alümmu ‘l pualë, pöi a fau etëbìa lë perulà

d là k’aprè lë prüzürë i fèi lë calhià.

L crëmìë u l’ē plën e din lë börierë

lë crammë i desän.

Apré in mumën lë marottë i l’ē faitë

e din la fëlha du nunù i l’ē u frèi.

La vaccia aribban. Anreu a muzë pöi,

ma sëlhunà ‘d là, a la pasu din ‘l curòu,

a veu k’i fèi in bellë perulà,

a ‘l portu a lë crottë biën cübërslà

për pöi, l’odman, esë ecrëmà.

Apré ughei sinà a bèicu laz etera

k’i s’alümman din ‘l sē,

lë plü lön e lë plü prē.

A sìu rünë du travà

ma sudisfaitë dlë giurnà.

Din ma palhasë a vòu m’ cugiā

sënsë bzun dë m’fā cruzā.

L veprë u pasë sënsë m’navizā

e l’arvëlhë iz bittë a sunā.

La mënagera alümman lor pualë,

lë fün du furniòu i s’etën sü lu cübiòu.

Ä pënsu ki n’autrë giurnà i l’ē ärcumänsà.

Din ‘l sē blö lë lünë i s’fèi trëspärantë

e i s’än vèi për lesā pasā ‘l suré

k’apré lë nö u l’aribbë u sä ciarū

për dunā la curū a tutta la flū.

A finisu d’agrea e a mingiu mun café

u bunerrë dlë mätinà,

din l’ecuelë än pòu ebërcià.

A detacciu ma vaccia k’i s’mèicla a laz autra.

U lë parë e u ‘l rumà a näteu dran lë portë

änté k’la vaccia, sënsë tan ‘d cumplimën,

i l’an buzëtià.

A vau ëncarë a lë crottë,

a viru la tumma k’sü lë palhë,

aprē düstrèi smana i sun stagiunà

e buna a mingiā.

A gruppu ün parplöë u tëscapan:

dran k’lë giurnà sìë päsà le po fā in radà.

Nu sën trèi vëcera

e tut adusmën nu l’aribën a la Sänhera

e la vaccia u Pe du Pra Lën nu laz adrëiën.

A prënnu la broccia e a muntu la malhia.

Din lu kèriòu inë broccë i s’ecun.

Arpleu ‘l travà

e a vau dëlvì a lë barakinà.

L’umbrë dlë Pèirë ‘d Megiū

i markë k’ l’urë ‘d ciumā i vèi äribā

e la vaccia siu clotë i l’anrean a ränhā.

Siu trükë du Rcià dlë Fnetrë

ün müré s’ëntan süblā

e dua pärdrī din l’erbë i s’aprënnan a vurā

e din ‘l bō i s’anvan sänsë s’virā.

Laz ura pasan, ‘l suré desën:

lë s’aprèimë lë fin dlë giurnà.

La vaccia fan ëncarë ün’aräpà.

An desändän ‘d su lu blutun, din l’erbë finë,

a l’anreu fā mä fesinë.

U Clo dl’Arpauzë nu l’aribën

e ün mumän u nuz arëstën.

La vaccia i sun rüna e i l’an sën

e ünë apré l’autrë i s’anrean a mezun.

I l’aribban u kèirë duz Öru e i cüran ‘l bacià,

pöi i van a l’etabblë për èis etäcià.

A pausu mä fesinë, ebrisu lë portë

e a pënsu a l’odman kë devü ‘m truvā

u mun Papà e ma Mamà për fini ‘d mesunā.

.


occitan

L’ē ‘l tën du messun.

Laz epìa i l’an lë curū dl’ōr,

l blà u l’ätën d’esë mesunà.

A sìu u Brua du Clapìë,

a l’èi giò dresà ünë bellë

rëngë ‘d cücülhun.

L suré s’abèisë

sü la puncia dla muntannha:

l’ē urë d’anā.

A salüttu ma gën e,

u mun cin k’u m’suivī tultën,

a vau a mezun për m’aprestā

e muntā uz Öru a fā lë mënagerë.

A m’dunu ün’arfrecià,

ün cò ‘d brosë sla savatta,

a m’ciangiu ‘l fudī.

Siù lindā dlë portë ‘l cin,

u saz urëlha virā anän,

u m’bèikë tu s’kë fau.

Lë sëmblë ku m’dizë dë m’depaciā.

Pöi u vën m’fetea, u l’à cumprei

kë dman l’ē lë giurnà d’anā vëcìë.

Aprestu ‘l täscapan, a vòu vèi din ‘l nikë

si la giarina i l’an fā lor dëvei:

l trovu ocüpà dlë pullë.

A l’éi pa ‘l tën d’atëndë.

U la bella maniera pöi u la brütta,

a lë fau escapā.

A trovu duz iòu, giüstë për fā

lë bärakinà ‘d brusë d’iòu.

Pöi din l’armanio a prënnu in säramin,

in morë ‘d ciocolà, a talhu ünë bellë

lèicë ‘d pan («‘l pan u fèi tultën

bunnë cumpanhìë!» i dizìë ma Nona).

Dran kë m’bitā ‘l tascapan slaz epalla

a vòu ancarë u pèilë par prënnë

ün grämesé ‘d lanë e cattrë broccia

për tricutea

e për pa truvā lë giurnà tro longë.

Än säran lë portë äntëndu ëncā

giäctea lë pullë: i l’à ëncarë u mì.

A lë simmë dlë cërierë mun cin,

k’u l’ē a nù Bil, u m’feteë ëncarë in cò,

pöi u nuz äncëminën.

Än passan dran lë dërierë mezun du Sèr

a sunu lë Rosa, a l’atëndu dua mnütta,

pöi i sortī än mingian ünë bellë grasë ‘d bör.

Plüz anan, siu trükë dlë Sänhë,

u vìën aribā lë Simonë,

i l’alongë ‘l pā për nuz atrapā.

U sën trèi mënagera giuva,

lë nu plèi rirë e skërsā.

Än prënën laz accurcia

u l’aribën u baciasun du Clau.

U la man a ecuelë u l’ärparën

l’àighë frèicë k’i desën dlë caronë

për nu garā lë sën.

U nuz apremën a Grangë Garnìë,

ün cin u nu vé aribā, u nu salüttë

a sa manierë: u finì pa ‘d giapā.

A lë devirà du Gro Mǖ u nuz astën

in mumën sü lë müralhë për nuz arpuzā

e admirā la bella muntanha tut d’alvì i

k’i fan curonë a notrë paī.

Apré sink mnütta u sën a lë simmë dlë muntà.

U Pe duz Öru lë Delinë Darèirë

i nuz offrì ‘l café, u nu s’ fëzën pa dirë

du cò, lë nu fèi biën plesī.

La vaccia i tardan pa d’aribā

e ciacünë vèi a sä mezun

Alümmu ‘l pualë, pöi a fau etëbìa lë perulà

d là k’aprè lë prüzürë i fèi lë calhià.

L crëmìë u l’ē plën e din lë börierë

lë crammë i desän.

Apré in mumën lë marottë i l’ē faitë

e din la fëlha du nunù i l’ē u frèi.

La vaccia aribban. Anreu a muzë pöi,

ma sëlhunà ‘d là, a la pasu din ‘l curòu,

a veu k’i fèi in bellë perulà,

a ‘l portu a lë crottë biën cübërslà

për pöi, l’odman, esë ecrëmà.

Apré ughei sinà a bèicu laz etera

k’i s’alümman din ‘l sē,

lë plü lön e lë plü prē.

A sìu rünë du travà

ma sudisfaitë dlë giurnà.

Din ma palhasë a vòu m’ cugiā

sënsë bzun dë m’fā cruzā.

L veprë u pasë sënsë m’navizā

e l’arvëlhë iz bittë a sunā.

La mënagera alümman lor pualë,

lë fün du furniòu i s’etën sü lu cübiòu.

Ä pënsu ki n’autrë giurnà i l’ē ärcumänsà.

Din ‘l sē blö lë lünë i s’fèi trëspärantë

e i s’än vèi për lesā pasā ‘l suré

k’apré lë nö u l’aribbë u sä ciarū

për dunā la curū a tutta la flū.

A finisu d’agrea e a mingiu mun café

u bunerrë dlë mätinà,

din l’ecuelë än pòu ebërcià.

A detacciu ma vaccia k’i s’mèicla a laz autra.

U lë parë e u ‘l rumà a näteu dran lë portë

änté k’la vaccia, sënsë tan ‘d cumplimën,

i l’an buzëtià.

A vau ëncarë a lë crottë,

a viru la tumma k’sü lë palhë,

aprē düstrèi smana i sun stagiunà

e buna a mingiā.

A gruppu ün parplöë u tëscapan:

dran k’lë giurnà sìë päsà le po fā in radà.

Nu sën trèi vëcera

e tut adusmën nu l’aribën a la Sänhera

e la vaccia u Pe du Pra Lën nu laz adrëiën.

A prënnu la broccia e a muntu la malhia.

Din lu kèriòu inë broccë i s’ecun.

Arpleu ‘l travà

e a vau dëlvì a lë barakinà.

L’umbrë dlë Pèirë ‘d Megiū

i markë k’ l’urë ‘d ciumā i vèi äribā

e la vaccia siu clotë i l’anrean a ränhā.

Siu trükë du Rcià dlë Fnetrë

ün müré s’ëntan süblā

e dua pärdrī din l’erbë i s’aprënnan a vurā

e din ‘l bō i s’anvan sänsë s’virā.

Laz ura pasan, ‘l suré desën:

lë s’aprèimë lë fin dlë giurnà.

La vaccia fan ëncarë ün’aräpà.

An desändän ‘d su lu blutun, din l’erbë finë,

a l’anreu fā mä fesinë.

U Clo dl’Arpauzë nu l’aribën

e ün mumän u nuz arëstën.

La vaccia i sun rüna e i l’an sën

e ünë apré l’autrë i s’anrean a mezun.

I l’aribban u kèirë duz Öru e i cüran ‘l bacià,

pöi i van a l’etabblë për èis etäcià.

A pausu mä fesinë, ebrisu lë portë

e a pënsu a l’odman kë devü ‘m truvā

u mun Papà e ma Mamà për fini ‘d mesunā.346