Intervistata: B.C. di anni 94

'moulinera' a Gaiola ('Stera) per 37 anni

 

Soun arivà a Stera dal vintecat. Me ome l era venù isì dal vintun coun se paire, sua maire e ën fraire. Venioun dai Muras. ël mulin avia n intrada grandiouza: i era doua porta; ën intrant a ëznistra, i era ël pès; apres i era la ëscalinada que mountava sëla ëstansia; d ent al moulin s anava co en cuzina e ën la ëstala perquè i era aquì tut tacà. Për mulinàa mountaven su ët na ëscalinada ët bosc, pasavoun a metà di palment e anaven alai darè a menaa l eva, tiraven jù na bara ët fère e l eva venia jù për la canala que pasava për daree dal mulin. L eva venìa jù da Valaouria, pasava souta al pount dël Gaiet e, justa ën poc ët souta, i era na preza que piava dal bial e pourtava isì. L eva l era nen tan grosa. Coura druvien l eva ventava coure jù pëe arivaa a déstraa ël mulin e për basalou, perquè coura l era vòit ventava nen que la peira sourana touqueisa l aouta.

 

La grana calava da quei tubou amoun su din a quel emboutou, pasava ën mes a le doua peira e la farina calava dinta l erca. Coura l era finì, ël ciouquin sounava. Me paire l era sempe alai que touchava la farina, sente se anava ben, se l era prou sutila, se no cai vira lou sarava en po dët pi o lou aousava na friza ët pi. Coume la melia, i n i era dët quei que la voulìen piteust pi grousera, aloura ventava istaa atent, regulala: me paire sentia coun le man. Sòoure i era n afare que regulava.

 

L era mac en mulin, ma l era encoo mac coumplicà për capilou. Devoun avelou fait ën tal 1700, dal 1740 parei, mi aviou vist et papee que a Bertou aval: na vira avioun gacià caicos e avioun vist ësti papee; i era istà en 'personaggio' que avia decidù ët faa butaa ën mulin perquè isì i n i era nen. ël roudoun a i casiot e fin que l è nen mes d eva a nen prou ët forsa për poulee mole. De neut i n i era ën po ët pi, perquè iaouti la piaven co per banhaa. La gent venioun a mole tout l an, d outoun fazioun el Pian; chapand da la Bouguda ën su, venioun touti al moulin de Stèra.

 

D outoun fazioun i mouleis: venioun coun la barocha, aloura i era tante bestia, e ët vira pasaven fin a ën bot, dui de neut perquè i n i era magara tréi, cat que ëspetaven. I era qui ëspetava e qui anava a ca e venia pe l endeman pialou.

 

L e ën travai que danèja i 'bronchi'. ët vira n en pouliou pi, m en venia pi ël fià. Pè coura moulìen ël sel! ël sel fa na coza ...dìoun que l è pejou que ël cimènt si 'bronchi'. La fia, que l era encoo chota, l a senpe patì, bastava que intréisa alai din ou que traverseisa mac ën tal moulin que tacava a ëzmanjaie ën l esquina. L ome patìa encoo nen tan perquè quiel buvìa. Forsi ou avia din, le pe mort enfin d acò, qui lou sa: l e mort coun sincanteut an.

 

La roua grosa virava su la muraia, e l era coulegà a ën bras ët guiza: entant ventava dënaie d oeli; souta i palment i pasava ël gras (d a quel temp ët gouera i avìen fin ëstroumà ët roba da manjaa a quiouta ët souta).

 

En temp ët gouera i era la tèsera, ventava faa atensioun perquè se mouliìen ët roba que l era nen teserà! Avouma pagà tante ët quëla multa për countentaa la gent! I venia la finansa, veguia i casiot coun ët farina que nouzaouti avìen aquì per jountaa coura i ne mancava e ën di m a dit: 'Non voglio più vedere la farina qui dentro!' Mi ai dit: 'Te dounariou n ezjaf s al moure perquè sas nen co l è!'

 

Coura i era en po pi d eva, avìen nen tantou counsum, coura i era gàire d eva, anava adazi e fazia tanta pours, ën t al mulin counousies pi la gent; touta la pours i era ët counsum.

 

En di soun anà alai al roudoun, mi lou saviou nen que l aria fa mal a la farina din, suva; mi soun anà alai, ai pià d eva për banhaie da manjaa a le jalina: 'Moerou isì e ëtgun m en vec nen'; le gambe m an mancà coumplet, el fià me venia pi. Ai istà en bel moument aquì a coucoun... l era nen la mia oura!

 

Piavoun ën tant për couintal, ën tant për quilou, qui avia nen da pagaa, fazien co el croc për n aouta vira. Pi que l aoute fazien ël croc quei que venìen a chataa, perquè nouzaouti vendìen co. Mi ai encoo ët soout da piaa eura, aloura i era la mëzeria. I era ët quei que coura né dèvìen ën po ët pi, apres anavoun a chataa en d iaouti post, avìen nen soout da pagaa e s encalavoun pi.

 

La gent vénia dai Col, i era na frëma que istava su la sima di Col, vénia al mulin, së cariava da Stera, anava su coun ël fagot su la ësquina. Pourtava caranta quilou. Coun le vacha pourtavoun dui, trei couintal për vira, anque ët pi. L outoun venìen a mole mèlia për i crin, sel për le vacha e për la goula di cristian, ma ët gran pa vaire.

Eura a Stera iè pi nhente, lou roudoun l avouma vendù nouzaouti.

Le péira pezavoun outanta milia e venìen d ën Fransa. Avien trei serqui que le tenìen. Lou serqui souran lou fazìen co basaa cai vira, coura le peira së frustavoun.

 

D inver-nn, coura i era la jassa, l eva venìa chota e man man que calava su al roudoun, jalava e i casiot istavoun pien ët jassa, aloura anavoun alai daree coun l apia. Mama m ën dizìa sempe:' Ma tu meures!'. Aviou sempe la cota jalaa për i ëzbrinc que m en soutaven acol.

ën di me ome për tacaa dui mulin, l è anà al roudoun, acò l è partì e quiel l è istà din ën tën casiot, a ëncoo pousù virase ët sout e chapase a la bara et fere, a virà ensem a lou roudoun e l è tourna cala ët sout. L era ën travai pericoulous. Canti moulinee se soun masà parei. Mi me fazia poou perquè da na part i era la cavala que pourtava l eva e da l aouta i era la déscaria ët l eva, i era aout, venta nen qui i pense! Mi Bertou lou faziou groupà a travers a la bara et fere dël sarai ferm. S e co groupà la moulinera!

 

Coura Tounin ët la Vaita l è mort, l era ët genee, Bertou l è anà a pasaie la neut al mort, mi aviou da mole e se i venia ën poc d eva souta ël sarai, l eva anava s ël casiot e jalava. Mi ai sentù lou roudoun a faa: doun, doun e ai dit: 'Maria Santa, lou sarai l è nen ben sarà!' Aloura ai pià la chandela, me soun groupà e l ai ëstoupà ben souta ën manera que i veneise pi l eva. En l aouta ca d ët lai avioun la pista: pistavoun le nouiza en na coza aouta parei [Circa 80 cm] ët peira, ën ten bloc unic, routounda, ëscavà. Butavoun le nouiza e le ninsola. D outoun pistavoun co i poum. Pistavoun fin la caouna, la butavoun en quëla cuna, tacavoun lou roudoun e la pistavoun.