Për chi s'ënterèsa di custümi di Brigaschi, ër në fa manc bësögnë dirlù, ër custüm da Briga l'è dëché 'npurtant përché l'è bèn dàa Briga chë l'è arivà 'n li autri paìisi da nostra Tèra Brigasca. Për métu 'nsém tüt loc ër l'y a da dìi sciür custüm da Briga (scicùm ër l'y a inë zbërmöri dë ducüminti, dë dësìgni e dë futugrafìe) ër l'y më vurërà tréi nümëru dër nostrë giurnàle. ëntë stë nümëru e 'ntë quée chë vèn e y mét loc in pò cavàa da tanti dësìgni e da tante pitüre chë li han fait di artisti, specialmént Fransìisi; ën lë nümëru 40 da Vastéra, ënvèce, s'e pöscë, e y métërai loc e purërài atruvàa ëndènd àa Briga. Inë stüdi dëché 'nteresànt e pröpi da bülu sciür custüm da Briga l'è avü fait da Marc Ortolani chë l'ha fait in artìculu sciü 'n giurnàle fransées chë l'é a rivista d'in'asuciasiùn dë Nissa chë së ciàma "Acadèmia Nissarda"; a rivista la é "Nice Historique". st'artìculu l'è parësciü dër 1998. Loc e dìg ën lë mé artìculu adés ër tèn cönt pröpi dë loc l'ha scrìit Marc Ortolani araùra. E fëgüre ch'e pé véiru 'ntë ste pagine le sun avüe pigliàe, për grasiùusa cuncësiùn dë r'Acadèmia Nissarda, da quer nümëru dë Nice Historique. R'articulu d'Ortolani 'r parla bèn dër custüm da Briga e dë Tènda 'n l' öitësènt e 'r porta bèn bèn dë fëgüre e dë nutisie chë l'ha piglià 'ntë di Archivi e 'r dìiz ëndund in pò atruvàa de nutìsie sciür custüm dë r'Auta Roya. I Brigaschi li sun ëndaiti abigliai cun i séi custümi a de manifëstasiùn uficiàle già dër 1860 quand Napuleùn l'èra avü a Nissa e pöi a Ruma, ae nosse dër principe Umbèrtu dër Pimunt dër 1930 e pöi 'ncòo dër 1947, quand a Briga é 'ndàita cui Fransìisi. Vèn dìi sens'autrë ch'ër custüm Brigasc l'èra vist cum'in custüm dëché 'nteresànt e uriginale, cum li dìizu fìe di scritùu, tant dë r'öitësènt chë dër Növësènt.

Dund in po' véiru ciü bèn ër custüm da Briga dë sti àni, però, l'è 'n le 'ncisiùn, ën le litugrafìe, ën li aquaréli, ën le stampe di artisti. ër l'y n'a dë tüt' e èpuche: dar Setësènt fin ar Növësènt. Le fan véiru chë për lë custüm da Briga 'r l'y avìa in'ënterès pröpi gros, sens'autrë përché di custümi dë r'avirùn dë Nissa l'èra tënü cum' ün di ciü carateristichi. A ciü antiga fëgüra dund in véir in custüm da Briga la é ina fémëna faita dër 1790 da r'ëncisùu Antoine- Marie Stagnon1. Ën aguaitènd e fëgüre 'ndund ër parésc ër custüm Brigasc in po' farsé in'idéa di trösi dë rùuba chë l'èra fait. E fémëne le së mëtin ina camìiz gianca dë téra, cue mànëghe longhe, ch'in po' véiru 'ntë tüt' e fëgüre. ëntë quéle ciü antìghe (fëg. 1 e 2) sta camìiz la è baràa sciür dënant e guarnìa, ar long da bëtunéra, dë pësìti chë li cuntünìu a r'avirùn dër còlë, ciütòst larghi. Ënt' üna fëgüra dë Paul Emile Barberi dër 1831 (fëg.4), a fasiùn dër còlë da camìiz la sëméglia 'ngéc dëfrènta: la né ciü-nu bëtunàa dënant e l'ha ina sculaüra ciü larga e a dëntéla ciü larga chë s'arvërtéga sciüa casàca. A liütésa fasiùn in a véir sciüe fëgüre de Adolphe De Lattre dër 1840 (fëg. 5 e 6), dë Vincent Fossat (fëg. 7 e 8), dë Iacques Guiaud (fëgg.9 e 13), d' Hercule Trachel dër 1842 (fëg. 10), dë Joseph Felon (1818-1896) (fëg.14) e dë Joseph Fricero (1807-1870) (fëg.11). ënt'ün quadrë d'in pitùu ch'in në sa chi 'r sìg (ën la fëgüra 15), a camìiz l'ha fìe e mànëghe guarnìe dë dëntèla, cum'ër còlë. Sciüa camìiz e fémëne le së mëtìn ina gìpa, ch'in po' véiru 'ntë tüt'e fëgüre. A sa fasiùn la è dëlong apuprès a pröpia. ën le due fëgüre ciü véglie (1 e 2) la è ruscia, ligàa dënant e cun e mànëghe atacàe cun di ligami blö béli larghi.

 

Ën li primi trent'ani dë r'öitësènt ën le fëgüre in a véir 'ngéc dëfrènta. La é ina casaca nu ciü-nu cun e manëghe chë së poru dëstacàa e cun düi cönsi rüsci sciür dënant. A casaca la è ligàa cun da firusèla blö o vérda chë la borda fìe e due parte da casaca. sti ligami dë tërsùn li spìcu sciüi cönsi rüsci chë li han sut (guitài bèn a fëgüra 11). ën le fëgüre 4, 8 e 15, e fémëne le han in curpét parésc, ma sènsa mànëghe1. E faude le sun déëlong nu tant longhe e le n'arivu mai sut' a graiglia2. Për lë ciü le sun dëmà d'in curùu : ën la fëgüra 1 le sun rusce, ën la 2 dër pitùu Millin le sun giaunéte; ën la fëgüra 7 dë Fossat le sun blö, e fìe ën la 9 dë Guiaud; celèste 'n la fëgüra 15. ër paréscë fìe de faude a réghe (ën travèrs ën le fëgüre 5, 6 e 7 e dréite 'n la 13). E faude e fémëne le e së pin fìe arvërtëgàa amunt, ën lascènd parésciu a sutàna, cum'in po' véiru a fémëna àa sënèstra da fëgüra 7 o 'n le 8 e 10 (a fémëna ch'in véir ën la Famiglia dë pastùu dë Barberi (fëg. 4), ënvèce, ti në pöi acapìi së la s'àig arvërtëgà e faude o 'r fudìi). Sciüe fàude, e fémëne le së mëtìn in fudìi, dëché larg -ch'ër crüvìa squàazi dë tüt e fàude- e bèn bèn rügà. Squàazi dëlong l'èra dëmà d'in curùu, ciü suégnë l'èra ciàa ( guitài e fëgüre 3,5,6,7,9 e10), chic viàgë l'èra scüü (fëgg. 1e15) e 'n la fëgüra dë Millin, dër 1807, l'è a quadrìti. A cunsaüra la èra dëché carateristica e la é arëstàa ar long di àni r'ünica cùusa dër custümë da Briga ch'in ha pësciü véiru fin a nu pröpi tanti ani fa. La è a manéra chë le s'arangiàvu i cavigli e fémëne da Bassa Cunéa dë Nissa e chë la së ciamàva "toursada", ma 'n gin ciü sémplice. Le së mëtìn ina lista dë vëlü néir, bèla larga e le së n'avirunàvu a tèsta, pöi le r'apuntàvu dë dërè sut'ër ciciurìn cun in pëlòo o düi; ënt chiche fëgüre, però, in véir chë pudama fìe e Brigasche le aüsàvu a "toursada" cum'a Nissa (fëgüre 4,11 e 12). Le së tursin i cavigli 'nsèm ar vëlü e le lasciavu pëndanàa i pëzìn dër vëlü. sta cùusa lì (i pëzìn chë pëndànu) in a po' dëmà véiru 'n la fëgüra 13, dund J. Felon l'ha pitürà ina pastura ch'arturna ar sé paìisë. Sciüe spàle, di viàgi e fémëne le së mëtìn in mëdiglië scruzà dënant e cun i pëzìn ciantài 'n lë fudìi (cum' in po' véiru 'n le fëgüre 7 e 10).

 

Sciüa tèsta, pr'apararsé dar sùu o dar fréid, le y së mëtìn in mëdiglië da tèsta dë cutun o dë lanéta fina o dë "mussola" dë cutun o dë lin. Nimanére, 'r mëndìglië, ligà sut'a gura, le 'r së mëtìn ën manéra da lasciàa bèn ën vista 'r vëlü chë l'èra dëché caraterìstichë 'n la manéra d'arangiarsé i cavigli. Quand ër në fagìa bësögnë, ër mëndiglië da tèsta 'r pìa arëstàa ligà ar còlë, cum'in po' véiru 'n le fëgüre 7, 12 e 13. Për lë ciü l'èra dëmà d'in curùu, o gianc (fëgg. 2 e 4) o d'in curùu ciü scüü (néir ën la fëg. 5 e röösa scüü 'n la 9; vérd ën la fëg.12 e giàunë 'n la 13), ma 'r l'y n'avìa fìe dë quìli dë tanti curùu o cun di dësìgni dë tante qualitàe (cum' ën le fëgüre 6,7,10 e 11)1. I ùuri li n'èru guàiri-nu. ën le fëgüre in véirë dëmà dëlong de anëléte d'ùurë (in e po' véiru bèn ëntë V. Fossat ën la fëgüra 7, ënt' H. Trachel ën la fëgüra 10 e specialmént ën la fëgüra 13). E càuse le arivàvu sensautr ar ginùglië e le pìn èssu dë lana o dë cutun, faite cun e agüglie e faite 'n düi trösi cüzìi 'n tra ìli: a gamba e rë scapìn. Rë scapìn l'èra për lë ciü gianc e in ër pìa dëstacàa pëntrà chë quand l'èra früst in ër pés turnàa a fàa2. ër curùu n'èra-nu dëlong ër pröpi, ma dëfrènt. ër l'y n'avìa de gianche, de bùre, de cafè, de rusce, tüte d'in curùu o cun de réghe 'n travèrsë. Tütë ste fëgüre ch'e àma vist ëntë ste pagine fin lì, le culègu 'r custüm de Brigasche dë sti àni cun ër mëstée ch' e ciü tante d'éle le fagìn, e ciuè 'r pastùu. Difati, tutë ste fémëne dësignàe dai pitùu dë r' öitësènt o in e véir ëntant chë le véndu 'n rivéra e cùuse chë li fan i pastùu (lait, quagliàa, frumai, rëcötu) o 'ntant chë le fìru cua rùca e cur füüsë.