Quand l'ariva a vëgligiu, dë solit a mëmoria giöga di šchérsi da prèvu, ('r me già capità dë nu argurdarmè loc e ai mangià a sèna) ma ër bašta ch'i argördi caru a šcařa di ani, chë šciubìt a mëmoria la s'abiglia com in lűgaru. Difati i ani dër dopu-guèra, quand e ai avü a furtüna dë capitàa cun de bone gente chë m'an alévà com üna d'ili, li më sun dënant com ina futugrafia frešca dë štanpa.

Ën cuscì pouchi ani le sun štaite faite dëscüvèrte, cumuditae, 'nvensiùn chë r'om na fait da quand le vëgnù ar mund. Ma... vëgnim a ř'os.

I mei travagliavu a tèra e, com tüti i paisan, li tëgnin e beštie për avèe, dë che vivu. D'üvèrn e pigliavam ina vaca céna da ina famiglia chë n'avia ciù d'üna, ma cun pouc fén për puerlé mantëgnu. Nue e ř'asuštravàm ën lë noštr štaġ sciűìt cun giàs pulit e frešch e bëvéirun dë brén e farinéta. Ela, për contra, la në dunava 'r vièe, lait e leàm. Dë noštr, ina crava, cunigli e gagline. Për faa cheich sord, për acatàa sàa, sücu e öri d'ouriva e vëndiavam cunigli, övi e cheich viaġ tume séche da gratàa.

Dopu ecunumie dë cëntim sciü cëntim e andëgiavàm aa féra dë Sant'Üšch a Triöira për acatàa in parégl dë cousée cun e bruchéte. Së eravam furtünai 'ř li pia caràa cheich grana dë cafè vérd, ëncòo da bruštulìi chë e tëgnavàm da cöntë për li marouti o për le ucasiun dë fèšte grande.

Ën noštra cà a poca munea chë sunagliava la štagia tüta ën t'ina véglia cupéta fisàa ën lë sëgliée. Aa Düdménëga, e m'aisava 'n punta dë pei për tucàa ër se fund. E truvava dëlong ina lira da metu ën la géjë. Eravam povu ma cuntenti. Dëlong a cunfidaa ën la Pruvidensia chë fasés ciòuru e fa bèe ar mument giušt. Purtrop di viagi, ër carava a gragnořa ën li tëmpurai d'ëštà, e in përgava ch'ër gran në crués. A fatiga la era tanta, a tèra basa e ër magagl pësènt ma e s'am dëlong lëvà a fam. Ër pan 'r ciantavàm nue, cusci i lëgumi: gascie, poi, dëntiglie, fave, ceju për la panisa e, patache e fajöi për lë mënëštrùn e pöi i övi, i cunigli e 'r bon lait dë crava!

A štë propojit, ina matin ën lë staġ e trov cun maraviglia vëjin a Gianca, a noštra crava, in cravè che téta, lucèndë sciü i gariti. E në pia acapìi com l'èra capità ën lë staġ cun i usci barài. Ën cuř méntr, e sènt e pèae dë me barba Angërin e feštusa e i cuř ëncontra cun šta nutisia mištériusa... Ër bon-òm, l'e reštà dë bošch. Parégl cunfüsë ër ma giašcià cheich štërfugl e amanaman 'r së ne šciurtì cun: "Ma fantéta, štanöit... ër cravè le sciurtì... dae uřeglie da crava!" A rajun në m'avia cunvint për rèn; ch'r fus sciurtì da in'ureglia la pia ëndàa, ma da due! e vuria savée com ř'avia fait a sciurtìi da e due ureglie. A sarvàa ër povr me barba, la e štaita a vujë dë ma mai chë daa crota la criàva:"L'e uřa d'ëndaa a šcořa"! A ř'epuca eravam parigli. Ër m'agradava ëndaa a šcořa e i maištri më vurin dëché bèn. A meġ Mars, in muntava ae morghe: Craviti, I Casai, Ciapissa, Burnighe, Pin, Abenin. I figliöi ch'andagin aa šcořa, tüte e matin caravu d'ën le ciape, i larżi fin ën Reaud e aa seira li fagin ër camin ënvèrs; a špala in żainet o sachéta, chë la pia esu dë cartun o dë téra, cun drint in toc dë pan e frumai.

I mei avin ër casun ai Craviti Suran. Me pai fümava a pipa e aa matin 'r më dunava a munea cüntàa për acatàa 'r trinciatu (da pipa), ciü a bon pat. Tanti viagi 'r navia abaštansa munéa për puerlù acatàa e alura l'èra ënversë tüt ër dì...e vë pé 'nmaginàa com la era longa a giurnàa e com r'ašpeités 'r me ariv. Purtrop di viagi e m'asciubiava de farlì a cumsiùn - Alura sénsa ina parola 'r më fagia ségn cun 'r dé e mi murtificàa a tešta basa e carava a ruta dë col për le ciape fin aa bütéa 'n Reaud.

L'era šquaji nöit, quand da a dëlögna e via i Craviti Sutan: šcüü quand e mëtia i péi 'n la cà dër culét. A lësiun m'avia fait bèn! Aa sabea dë seira, cun ma mai e caravam a Cà da Roca për 'ndàa aa mésa fëštiva; me pai carava aa Düdëménëga matin bonura, dopu avée dait rëcat ae beštie.

D'üvèrn l'era użansa, dopu séna, d'ëndaa dai vëjin a fàa a véglia. In së purtava ina légna përün për fugatàa e cöjiu e früe. Nue fanti e s'agradavam. I végli cüntavu dëlong de froure chë në tëgnin ögli e ureglie ben d'üvèrti: e avëntüre da guèra, a štagiun ën Fransa, o a sërvisi 'n famiglie riche da bandia. Di viagi li në fagin paùu quand li cüntavu dë: r'òm neir, da femëna da lënsuràa, a gaglina di sinc sordi chë la vuřava basa ar curegl...sciü a sorta dë crave. E pöi storie dë basure,de lüvi e dër viée rusc...Quand l'era 'r mumént d'ëntràa 'n lë léit e tërmuravam com föglie; 'n géc për la paùu e 'n géc për li lënsöi gërai chë sëmëgliavu bagnai...Dë solit quand e šciurtivàm da vëgliàa e truvavàm de sërianae dë štéře o a lüna cena chë në fagia lüm. La era ina froura, quand fora dë ř'ušc 'r n'ašpeitava in parm dë nèu...e noštre péae 'n šcruscènd dërè da nue i rëštavu ciantae gianche e gërae.

A šcořa finìa ai primi dë Giügn, šquaji d'ëštà- L'èra tenp dër fén. Ma mai tëgnia ina granda caplina dë paglia e, dopu a susta dë meždì, me pai për fàa ina lerta, ër muntava sciű a sëréjë néira për gëcarné i fruiti beli maüri.

En lë tašcapàn in tëgnia pan e pumata e brus; di viagi in curmeirun d'aràm štagnà, dë caštagne e lait . Ma loc m'agradava dabon, li eru i tënpurai d'està. Li pin arivàa ëndend ch'e mësciunavàm o fagiavàm e cüchele o arcanpavàm ër fén. Er cumënsava cun cheich nìvura néira dërè a Gërbont e bufërun d'aira freida; pöi tron e lanpi e sciübìt i primi štisasi pin ëncii ina gavéta. Dë solit ën li canpi 'r li avia di casuniti faiti apošta për asuštrarsé; in gëcava a mësuira, 'r dagl e mënàe sbargie ën le bunde e dë rëpëtënun ënsèm a'ř càn, jbuvì daa paùu, in curia 'n cur pëcin rëfügë. E m'agradava ašcuitàa er picàa jbuglià de r'aigua sciü ër téit dë ciape, dër vènt e di tron chë caravu 'ber dë dëlà'.

D'Agušt, ënturn a Madona da Nèu, l'èra 'r mument dë munta aa Cuardenta a cögliu bugnùn, ènpre e maraùn për faa a marmëlata. Er bošch dë Sansun 'r në fagia sugna a froura dër luve e capuc rusc! E ëncuntravamë di šcüiřöi, përnije e cinghiali cun i pëcin dae reghe grije. Tüte e beštie sun bèle!

Com e ai diit ciü a mùnt, e tëgniavàm e gagline. Ogniquandi üna d'éle së ciantava ën la tešta de fàa a ciosa. Alura ma mai la i fagia 'r ni 'n la štraméra ëndund, divisa da ina tërmëgiana dë taure 'r li avia a ma branda cun 'r mataràs dë crin 'R në më sëmëgliava vée d'avée cunpagnia! A ciosa në më dagìa nësciün faštidi, pudama! Nöit e dì šquacàa sciü i övi, la cařava sušpëtusa, in mënüt për pitàa gran e paštun, pöi sciubit a šcoudàa i övi! Dopu ina vintena dë dì, l'arivava 'r gran mument chë i övi šciuissu. Për aidàa i pulin chë pichëtavu dar drint, a ciossa cun in corp de bèc la runpia a jgruvéglia e in ciumin giaun soutava fora abigl com in lügaru. E l'era ina fešta sënturli piunàa ensa, enlà...pitènd grane dë ris, 'ndènd ch'ër gat l'era fora dë cà.

A'r leiree da cà, 'r li avia 'r gaglinée e drint ciantai düi susen: in gianc e in neir. E sime arivavu ar teit, e rame terbëgiavu giušt dënant aa ma štansia! L'èra ina lèrta, munta sciü i arbu diretamént...dar barcùn!

Ai Craviti a lüm dë Berta n'arivava-nu. Për caràa ën lë staġ a leitàa in së fagia lüm cun a lanterna a öri (fundariglia d'öri d'uriva); 'n cà sciür tourìn 'r trunëgiava 'r lüm a pëtroliu. A caina d'ër fogh, ër trënpéi li eru i arnisi për cöjiu a mangiàa. 'N la lavégia afümgàa, apésa aa caina dër fögh, in cujia a mëneštra, i mënùn, e caštagne gianche e sciür trënpéi, 'r cafè, 'r lait e in šcoudava 'r curmeirùn dë bèca... A štansia dund e viviavam la èra granda e 'n tèra 'r li avia di beli ciapasöi quadri, chë li eru dëlong nëtëgiai e puliti com tüta a ca e i leiti. Aa sënèštra ëntrènd, ina barcuna s'arüvia sciü Burnighe e tüta a valida; 'n lë meġ da štansia in tourinot cun quatr cheireghe dë paglia e sciü a dreita, ëngarbàa da in téndun dë sachi gianchi, 'r li avia a giasina di mei végli. Ai pei dër léit, ina tërmëgiana dë taure grusére la dividia a żona nöit dar fögh. Apés aa tërmëgiana 'r sëgliée apugià a in tauras cun di šcösi, de véglie šcature e lavége d'aram ténte, grande e pëcine. Encol aa capa, me pai i tëgnia a famusa šcatura dër tabac cun a pipa. Ma mai ënvece 'r murinét dë fèr cun a caftéra dë jmartu blö. 'N fund aa štansia, 'r banc: vöid quand e muntavam dë Prima, ma chë 'r s'ëncia dë gran, lëgümi, d'autun. Apugiai ar müragn dë fund grösi sachi dë patache.

Aa seira, dopu ina giurnàa fatigusa 'n canpagna e së culàvam in prat dë mënèštra rëšcaudàa. Mi e m'asëtava dëlong cun ër can vëjin, sciu 'r šcarìn dë ř'üsc cun ër prat sciü i ginügli a sërnu i pouchi fidéi chë galëgiavu...sulitari.

Endend, e gecava in ögl ar fund da muntàa për veiru lanpëgiàa e mei trei amighe: Maria Rosa, Pierina e Rusina chë le abitavu ae Cae sutane e chë aa séira le muntavu cun di bidun a pigliàa r'aigua da funtana dënant ar noštr casun.

In andagia a giùch a r'ura de gagline. Dopu sena, 'n le štaġ a dàa ëncòo in'ugliàa ae beštie e pöi anant ch'a lüna së jvëglies, tüti ën lë pagliügh sut 'r drap a quadri. Alura e sëntia, cun 'r bon uduu dë fèn i mei düi végli chë së dijin ëncòo rusari. Aa fin dëlong 'r Miserere cun cheich sangiùt sut e cüverte...

Ani dopu e ai capì 'r dulurus mutiv de qua përghéra e dë qui laminti ...

Fors cheicün s'arcunuscërà, 'n ste brügaglie d'argördi sërnüe 'n la fundariglia di ani. Ma supratüt e péns a tanti nöštri giuventi chë në cunusciu miseria e sacrifici, epüre li në sun cunténti. E vureria, che li savesu aprësàa i düni da vita e rëngrasiàa d'esu nasciüi 'n lë ...cutun.